Archive for Czerwiec, 2012

Teorie psychodynamiczne

Psychoanaliza w ujęciu klasycznym, związanym z nazwiskiem S. Freuda, zwana również psychologią głębi, przyjmuje, że za­chowanie człowieka ukierunkowane jest przez wewnętrzne siły, po­zostające ze sobą w stałym konflikcie. Aparat psychiczny człowieka składa się z trzech sfer: Id, Ego i Super-Ego. Sfera Id zawiera wrodzone, nieuświadomione popędy oraz wyparte ze świado­mości konflikty wewnętrzne i rządzi się zasadą przyjemności (dążenie do zaspokojenia popędów). W sferze Ego mieszczą się, wyuczone w toku indywidualnego rozwoju, świadome formy zachowania. Su­per-Ego to przyswojone, uzewnętrznione normy, wymagania i wzorce kulturowe.

W obronie przed naciskami ze strony Id i Super-Ego, Ego urucha­mia tzw. mechanizmy obronne umożliwiające kompromisowe, a więc liczące się z wymaganiami rzeczywistości i normami Super-Ego zaspokajanie popędów. Do mechanizmów obronnych należą: repres­ja — wypieranie ze świadomości treści przykrych, zagrażających; stłumienie — niedopuszczanie do świadomości nieaprobowanych uczuć i dążeń w obawie przed negatywną reakcją otoczenia; sublimacja — zastępcze zaspokajanie potrzeb nieakceptowanych społecz­nie w formie zyskującej uznanie; introjekcja – przyjmowanie cudzych cech, sposobów zachowania za własne; projekcja — przypi­sywanie innym własnych, nieakceptowanych cech i dążeń; fiksacja – uporczywe powtarzanie pewnych form zachowania bez względu na sytuację; regresja – zaspokajanie popędów poprzez wcześniej wyu­czone, utrwalone sposoby zachowania; racjonalizacja — dobie­ranie rozsądnej, możliwej do zaakceptowania interpretacji do zacho­wań mających w istocie inne przyczyny, pozostające w konflikcie z uz­nawanymi normami.

W swym rozwoju człowiek wiąże się emocjonalnie z coraz to innymi obiektami i przechodzi przez fazy: oralną, analną, falliczną i genital­ną. W fazie oralnej sferę, w której gromadzi się energia li­bidalna (tj. energia psychiczna związana z popędami), stanowią usta, a czynnościami rozładowującymi energię są czynności ssania i gryzienia. W fazie analnej sferą gromadzenia się energii libidalnej jest odbyt, czynnościami rozładowującymi jest zatrzymywanie bądź wydzielanie kału, moczu. W fazie fallicznej sferą erogenną są narządy płciowe, czynnością rozładowującą napięcie jest samo­gwałt. W fazie genitalnej sferą erogenną są także narządy płciowe, czynnościami rozładowującymi zaś kontakty seksualne z partnerem. Zatrzymanie energii libidalnej na jednej z wcześniejszych faz rozwojowych prowadzi do powstawania zaburzeń psychicznych. In­ną przyczynę zaburzeń w prawidłowym rozwoju psychicznym stanowi wadliwe rozwiązanie „sytuacji edypalnej”, prowadzące do utrwalania się kompleksu Edypa u chłopców i jego odpowiednika – kompleksu Elektry u dziewcząt. Istotą tych kompleksów jest traktowanie przez dziecko rodzica pici przeciwnej jako obiektu zainteresowania seksualnego i ustawienia się w roli rywala w stosun­ku do rodzica tej samej płci.

Neopsychoanaliza lub psychoanaliza społeczna. W ujęciu tego kierunku zachowaniem człowieka sterują nie tylko wrodzone popędy. Większość popędów ma charakter wtórny, tj. są one nabywane w pro­cesie socjalizacji. Zasadniczy konflikt zachodzi nie między wewnętrz­nymi siłami człowieka, ale w relacji człowiek- otoczenie. Konsekwencją nierozwiązanych konfliktów jest nasilanie się lęku, prowadzące do powstawania zaburzeń psychicznych. W okre­sie wczesnego dzieciństwa na skutek odrzucenia ze strony najbliższe­go otoczenia powstaje tzw. lęk podstawowy, leżący u podłoża kształtowania się postaw neurotycznych.

Terapia o psychoanalitycznej orientacji polega na wydobyciu nieświadomych kompleksów i konfliktów, odreagowaniu emocji z nimi związanych (gr. katharsis – oczyszczenie) i poddaniu ich świadomej kontroli pacjenta. Psychoanalitycy stosują w terapii metodę ana­lizy: wolnych skojarzeń, marzeń sennych, czynności pomyłkowych, a także tzw. przeniesienia. Zjawisko przeniesienia polega na prze­niesieniu uczuć i postaw, jakie pacjent żywił w stosunku do własnych rodziców, na osobę terapeuty.

Model człowieka w świetle teorii psychologicznych

Mimo stałego wzrostu wiedzy o człowieku i mechanizmach jego za­chowania, psychologia nie opracowała dotąd zwartej i jednolitej koncepcji człowieka. Sposoby pojmowania człowieka różnią się w zależności od teorii psychologicznej, na gruncie której powstały. Można zatem mówić o modelu człowieka w ujęciach: behawioralnym (ang. behavior — zachowanie), psychodynamicznym, psychologii poz­nawczej i psychologii humanistycznej.

Z koncepcji behawioralnych za najbardziej cenną uważa się wiedzę o roli środowiska, kar i nagród w modelowaniu zachowania człowieka, wiedzę o przebiegu i prawach procesu uczenia się. Wiedza z kręgu psychoanalizy na trwałe wprowadziła do psychologii pojęcie nieświadomości, nadała wagę nieświadomym motywom zacho­wania człowieka, pobudziła zainteresowanie badawcze sferą seksual­nego funkcjonowania. Koncepcje poznawcze poszerzyły wie­dzę o procesach orientacyjnych, decyzyjnych, stylach porozumiewania się ludzi. Psychologia humanistyczna podniosła znaczenie twórczej aktywności człowieka, zaakcentowała niepowtarzalną war­tość jednostki, sformułowała zasady wzorcowego kontaktu między te­rapeutą a osobą będącą podmiotem jego oddziaływania.

  • Teorie behawioralne

Behawioryzm. Według tej teorii zachowanie człowieka jest w pełni sterowane przez środowisko zewnętrzne. Każdy bodziec płynący z otoczenia wywołuje wymierną reakcję ze strony organizmu (ruchy mięśni, reakcje sterowane przez autonomiczny układ nerwowy, reak­cje słowne). Wśród bodźców wyróżnia się bodźce bezwarunkowe i bodź­ce warunkowe. Bodźce bezwarunkowe to czynniki wywołują­ce reakcje wrodzone, zwane także odruchami bezwarunko­wymi, jak np. wydzielanie śliny jako reakcja na widok pokarmu. Bodźce warunkowe wywołują reakcje wyuczone, naby­te. Skojarzenie w czasie dowolnego bodźca obojętnego z bodźcem bez­warunkowym prowadzi do wywołania reakcji warunkowej na obojętny dotąd bodziec – proces ten nosi nazwę warunkowania klasycznego. Innym rodzajem warunkowania jest warunko­wanie instrumentalne, zwane również sprawczym, polegające na utrwalaniu pożądanych reakcji przez pozytywne wzmacnianie od­ruchów występujących spontanicznie. Wzmocnienie pozytyw­ne- nagroda — to specyficzne zdarzenie zwiększające tendencję do powtórzenia reakcji, utrwalające związek między bodźcem a reak­cją. Wzmocnienie pozytywne może mieć charakter pierwotny, gdy za­spokaja potrzebę pierwotną (np. pokarm), lub wtórny, gdy zaspokaja potrzebę nabytą w procesie resocjalizacji (np. pochwała słowna). Kara, czyli wzmocnienie negatywne, to zdarzenie niepożądane, niekorzystne dla człowieka. Może nim być także brak nagrody, czyli wzmocnienia pozytywnego. Wzmocnienie negatywne pier­wotne mogą stanowić bodźce bólowe, zagrażające organizmowi. Przy­kładem wtórnego wzmocnienia negatywnego może być dezaprobata słowna. Człowiek w swym zachowaniu dąży zawsze do uzyskiwania nagród i unikania kar.

Neobehawioryzm, teoria mniej skrajna głosi, że zachowanie czło­wieka jest funkcją nie tylko bodźców zewnętrznych, ale i tzw. „zmiennych pośredniczących” — osobniczych, takich jak nabyte doświadczenie, stan emocjonalny, motywy działania. Zachowa­nie człowieka stanowi całość ukierunkowaną na osiągnięcie celu.

Teoria społecznego uczenia się. W myśl tej teorii zachowanie człowieka, jego reakcje, sposoby postępowania w określonych sytua­cjach są wynikiem procesu społecznego uczenia się. W procesie uczenia się człowiek przyswaja sobie różne formy zachowań — od prostych, elementarnych czynności do form złożonych. Proces uczenia się przebiega zgodnie z prawami generalizacji, różnicowania, wygasza­nia. W procesie generalizacji reakcja wyuczona na określo­ny bodziec przenosi się na bodźce do niego podobne. W procesie różnicowania, odwrotnie, wytwarzają się reakcje odmienne na podobne do siebie bodźce. Proces wygaszania prowadzi do zmniejszenia się tendencji do występowania określonej reakcji w mia­rę jej powtarzania bez wzmocnienia pozytywnego. Utrwalone powiąza­nia między bodźcem a reakcją nazywane są nawykami.

Zaburzenia zachowania w ujęciu teorii uczenia się stanowią rezul­tat nieprawidłowych nawyków, wytworzonych w różnych okresach rozwojowych.

Terapia oparta na teoriach behawioralnych ma na celu oducza­nie lub przeuczanie zachowań niepożądanych i utrwalanie zachowań pożądanych z punktu widzenia przystosowania jednostki do warun­ków środowiskowych. Terapeuta kontroluje zachowanie pacjenta, utrwalając zachowania pożądane przez udzielanie nagród (wzmocnienie pozytywne) i wygaszając zachowania nieprzystosowawcze przez stosowanie kar (wzmocnienie negatywne bądź brak wzmocnienia pozytywnego). Przykładem takiej terapii może być terapia awersyjna stosowana w leczeniu uzależnienia alkoho­lowego. Polega ona na jednoczesnym podawaniu wzmocnienia pozy­tywnego, jakim jest alkohol, i negatywnego, tj. środków farmakolo­gicznych o działaniu wymiotnym. Postępowanie takie prowadzi do wy­wołania nowego odruchu, jakim jest odruch wymiotny po spożyciu al­koholu lub na sam jego widok.

Przedmiot i zakres zainteresowań psychologii

Nazwa psychologia (gr. psyche — dusza; logos — słowo) wywodzi się z okresu, w którym problemy związane z psychiką człowieka rozważa­no w ramach filozofii i teologii. Od połowy XIX w. psychologia wyod­rębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa. Przedmiotem psy­chologii współczesnej jest opis i wyjaśnienie zachowania człowieka w jego kontaktach z otoczeniem. Wyróżnia się: psycho­logię teoretyczną, zwaną także psychologią ogólną, oraz psychologię stosowaną.

Psychologia ogólna zajmuje się badaniem: procesów psy­chicznych (procesy poznawcze, emocjonalno-motywacyjne, decyzyjne), osobowości, różnic indywidualnych między ludźmi, zachowań społecz­nych.

Psychologia stosowana to nauka wykorzystująca wiedzę teoretyczną w różnych dziedzinach działalności człowieka. Najbardziej rozwiniętymi działami psychologii stosowanej są: psychologia wycho­wawcza, psychologia kliniczna, psychologia pracy i psychologia sądo­wa. Psychologia wychowawcza zajmuje się: doborem treści i optymalnych metod wychowania i nauczania, zasadami organizacji placówek zbiorowego wychowania, poradnictwem szkolnym. Psy­chologia kliniczna zajmuje się: opisem i klasyfikacją zaburzeń zachowania, wyjaśnianiem mechanizmów ich powstawania, wypraco­wywaniem metod usuwania lub łagodzenia zaburzeń, a także profilak­tyką w tym zakresie. Psychologia pracy podejmuje problema­tykę związaną z przystosowaniem warunków pracy do potrzeb i możli­wości pracowników, formułuje kryteria doboru kandydatów na okreś­lone stanowiska pracy, zajmuje się wyjaśnianiem i rozwiązywaniem konfliktów wiążących się z pracą w zespole. Psychologia sądowa  koncentruje się na badaniu motywacji czynów przestępczych, wiarygodności zeznań, poszukiwaniu metod resocjalizacji i profilakty­ki przestępczości. Obok wymienionych działów rozwijają się też takie gałęzie psychologii stosowanej, jak psychologia sztuki, sportu, nauki, handlu.

Ze względu na rozbudowany i zróżnicowany zakres zainteresowań, psychologia jest ściśle związana z takimi dziedzinami wiedzy, jak: me­dycyna (zwłaszcza anatomia i fizjologia oraz psychopatologia), filozo­fia (teoria poznania, teoria wartości), socjologia (procesy zachodzące w grupach społecznych, mechanizmy kształtowania się postaw spo­łecznych), pedagogika, matematyka (np. symulowanie procesów myśle­nia), cybernetyka (prawa odbioru i przekształcenia informacji).

Lecznictwo ambulatoryjne i szpitalne

  • Lecznictwo ambulatoryjne

Lecznictwo ambulatoryjne tworzy w Polsce sieć poradni zdro­wia psychicznego. Lekarze udzielają tu porad, prowadzą lecze­nie, w razie potrzeby kierują chorych do szpitali, interweniują w ich sprawach bytowych i innych. Przy niektórych poradniach zdrowia psychicznego działają oddziały dzienne o różnym profilu, kluby, grupy psychoterapeutyczne.

  • Lecznictwo szpitalne

Lecznictwo szpitalne to oddziały psychiatryczne w szpita­lach ogólnych i szpitale psychiatryczne. Psychiatryczne le­czenie szpitalne bywa konieczne w wypadku nasilonych zaburzeń, któ­rych leczenie w poradni byłoby nieskuteczne albo niebezpieczne ze względu na zagrożenie, jakie bezkrytyczni chorzy mogliby stanowić dla siebie lub otoczenia. Do szpitala mogą być przyjęci chorzy skiero­wani przez lekarzy (na własną prośbę lub życzenie rodziny) albo na mocy orzeczenia sądu lub decyzji prokuratora wspartych opinią bieg­łych. W wyjątkowych przypadkach, gdy zwłoka grozi znacznym po­gorszeniem się stanu zdrowia chorego lub szczególnym niebezpie­czeństwem dla niego albo otoczenia, skierowanie może wystawić le­karz izby przyjęć. Skierowanie lekarskie musi zawierać wyraźne stwierdzenie konieczności leczenia lub obserwacji w szpitalu psy­chiatrycznym.

Oddziały psychiatryczne w Polsce obsługują określone rejony kra­ju. W celu zapewnienia ciągłości opieki współpracują z odpowiedni­mi poradniami rejonowymi (tzw. subrejonizacja). Dla znacznej większości chorych pobyt w szpitalu jest epizodem w ich życiu, cza­sem powtarzającym się okresowo. Częste dawniej przewlekanie się le­czenia szpitalnego wynikało głównie z braku skutecznych metod lecze­nia, a także z tzw. hospitalizmu, tj. „choroby szpitalnej”, czyli przesadnego przystosowania się chorych do życia w szpitalu z utratą zdolności do życia poza nim. Współczesne szpitale starają się minimalizować to zjawisko przez stosowanie kompleksowej terapii far­makologicznej i społecznej coraz częściej wspomaganych psycho­terapią.

Pośrednie formy lecznictwa mają na celu ograniczenie po­trzeby leczenia szpitalnego, czyli hospitalizacji, do niezbędnego mini­mum. Do form tych należą zwłaszcza: hospitalizacja częściowa (dzienna, nocna), tzw. hospitalizacja domowa (intensyw­ne leczenie w domu chorego), różne eksperymentalne formy leczenia szpitalnego oraz środowiska zastępcze.

Terapia społeczna

Terapia społeczna polega na korzystaniu w celach leczniczych z róż­nych oddziaływań społecznych.

Interwencje społeczne to działania zmierzające do wywarcia bez­pośredniego wpływu na układy społeczne otaczające chorego. Może tu chodzić np. o naprawienie krzywd, wyjaśnienie nieporozumień, uzy­skanie świadczeń lub skłonienie osób albo instytucji do współpracy w leczeniu.

Treningi społeczne zmierzają do zapobieżenia skutkom bezczyn­ności i do zwrócenia uwagi chorych na konieczności życiowe dnia co­dziennego. Organizuje się w tym celu:

  1. proste zajęcia wykonywane i planowane swobodnie (terapia zajęciowa) lub odpłatnie i obo­wiązkowo (terapia pracą),
  2. ćwiczenia prostych zachowań (np. mówienia, higieny, ubierania się)
  3. złożonych działań (np. udział w wieczorkach, wycieczkach).
  • Terapia rodzinna

Są to oddziaływania mające doprowadzić do zmian w tym podstawowym mikroukładzie społecznym i usunięcia tkwiących w nim nieprawidłowości inicjujących lub podtrzymujących zaburzenia u pacjenta.

  • Społeczności lecznicze

Są to takie układy społeczne w instytu­cjach psychiatrycznych, które maksymalizując terapeutyczny wpływ środowiska instytucjonalnego, minimalizują jego oddziaływania niekorzystne. Zwykle chodzi tu o: poszanowanie godności i indywidual­ności chorych, szczerość i bezpośredniość kontaktów między chorymi i personelem, aktywne uczestnictwo chorych w życiu instytucji wraz z udziałem w decyzjach administracyjnych, a nawet terapeutycznych, podtrzymanie kontaktu ze światem pozainstytucjonalnym, swobodę w korzystaniu z urządzeń szpitalnych, rezygnację z tradycyjnego w me­dycynie podporządkowania chorych lekarzowi na rzecz stosunków partnerskich, zasady demokracji w działaniu instytucji. Istnienie spo­łeczności leczniczych przejawia się m.in.: działaniem samorządu cho­rych, otwartymi drzwiami oddziałów, niemedycznymi akcentami wys­troju wnętrz i zachowania się personelu. Istota społeczności tkwi jed­nak w postawach jej uczestników i klimacie międzyludzkim, jaki po­trafią stworzyć i narzucić instytucji.

Środowiska zastępcze są tworzone wówczas, gdy nie można liczyć na zmianę nieprawidłowych stosunków w środowisku chorego. Mogą one uzupełniać jego naturalne układy (np. kluby i organizacje byłych pacjentów) albo zastępować je całkowicie. Wielowiekowe tradycje ma tu opieka rodzinna — życie i praca chorych w zastępczych rodzinach, najczęściej wiejskich. Za granicą popularne są hostele — domy lub mieszkania, w których chorzy przygotowują się, przy pomocy terapeutów, do samodzielnego bytowania.

Psychoterapia

Psychoterapia jest metodą leczenia wykorzystującą oddziaływanie psychologiczne.

Istotą psychoterapii jest nasycony emocjonalnie i wzbudzający nadzieję kontakt między leczącym (terapeutą) a pacjentem, w czasie którego terapeuta dobierając umiejętnie słowa i działa­nia stara się pomóc choremu w jego cierpieniu. Istnieją cztery podstwowe źródła inspiracji: teoria psychoanalityczna, behawiorystyczna, interpersonalna i tzw. „zdrowy rozsądek”, dające początek wielu róż­norodnym podejściom psychoterapeutycznym stosowanym w praktyce. Każda z nich w specyficzny sposób wzbudza nadzieje chorego, wyjaś­nia jego trudności, wskazuje drogę ich przezwyciężania i mobilizuje do podjęcia koniecznego wysiłku. Podejścia różnią się obieranym ce­lem i proponowanymi zasadami postępowania.

Cele psychoterapii mogą być mniej lub bardziej ambitne.

  1. Nawiązanie umiejętnego, pogłębionego kontaktu z chorym, tzw. kontakt psychoterapeutyczny, to najprostsza forma oddzia­ływania. Może być pomocny terapeucie w leczeniu chorego. Chodzi tu raczej o życzliwą, rzeczową i rozumiejącą postawę niż o umiejętności specjalistyczne. Ta forma oddziaływania może znaleźć zastosowanie w medycynie ogólnej. W psychiatrii wykorzystuje się ją tam, gdzie am­bitniejsza psychoterapia jest zbędna lub niemożliwa.
  2. Podtrzymywanie zdrowych składników osobowości i wspieranie chorego w jego wysiłkach przystosowawczych, czyli psychotera­pia podtrzymująca, to postępowanie potrzebne w wielu głęb­szych zaburzeniach, gdy działanie leków wymaga uzupełnienia oddzia­ływaniem ułatwiającym choremu przetrwanie zaburzeń i zapobiegają­cym ich utrwaleniu się. Stosuje się różne formy aktywności w celu lepszego samopoznania się, zdobycia nowych doświadczeń, opanowa­nia umiejętności lub wypracowania postaw: dyskusje, ruch, insceniza­cje, zabawy, pracę, muzykę, twórczość plastyczną i inne.
  3. Zmiana istotnych cech osobowości warunkujących powstawanie zaburzeń, czyli psychoterapia rekonstruująca, to wyspe­cjalizowana forma psychoterapii zmierzająca do gruntownego posze­rzenia wiedzy chorego o sobie, skłonienia go do rewizji i zmiany spra­wiających trudności postaw, nawyków i systemu wartości oraz do utrwalenia tych zmian. Stosowana jest głównie w leczeniu zaburzeń nerwicowych.

Zasady stosowania psychoterapii są bardzo różnorodne.

  1. Psychoterapia indywidualna polega na pracy jednego psychoterapeuty z jednym pacjentem. Pogłębia to silnie wzajemny ich związek oraz wzmacnia wynikające stąd argumenty i doświadczenia. W psychoterapii grupowej uczestniczy kilku pacjentów oraz jeden lub kilku terapeutów. Udostępnia to psychoterapię większej licz­bie chorych, powiększa możliwości wymiany doświadczeń oraz umożli­wia korzystanie z wpływu zjawisk związanych z tworzeniem się i od­działywaniem więzi grupowej.
  2. Czas trwania psychoterapii wynosi tygodnie, miesiące lub nawet lata. Czas efektywnego kontaktu waha się od kilku do kikuset godzin.
  3. Terapeuci różnią się między sobą stopniem przejawianej wo­bec chorych aktywności, tolerancji, bezpośredniości, a także bardziej emocjonalnym lub intelektualnym stylem pracy. Różnią się też — od­powiednio do uznawanej koncepcji teoretycznej — językiem, sposo­bem bycia.
  4. W związku z tym oczekują oni od swoich pacjentów różnego stop­nia: aktywności lub bierności, szczerości albo maskowania uczuć, spontaniczności lub dyscypliny, samodzielności albo podporządkowa­nia, nastawienia twórczego lub treningowego.
  5. Tematem spotkań mogą być: doświadczenia z przeszłości, aktualne trudności albo plany na przyszłość. Mogą być omawiane sprawy życia codziennego (dom, rodzina, praca), problemy związane z chorobą, a czasem źródła i mechanizmy przeżywanych objawów. Przed­miotem zainteresowania mogą też stać się marzenia senne, świat fan­tazji chorego. Praca nad tymi tematami może być prowadzona przy użyciu słów albo bez ich udziału, za pośrednictwem ruchu, ekspresji uczuć, kontaktu. Problemy mogą być poruszane wprost lub w formie symbolicznej – poprzez inscenizacje dramatyczne i pantomimiczne, korzystanie z symboliki muzycznej, plastycznej. Tematy pojawiają się spontanicznie albo wskutek oddziaływania proponowanych zadań: ry­sowania, odgrywania ról, wysiłku fizycznego, wyobrażeń na jawie, swobodnego kojarzenia, relaksacji mięśniowej, analizy snów, uczenia się itp.
  6. Niezależnie od różności tematyki, środki oddziaływania są podobne. Stanowią je: perswazja, doświadczenia emocjonalne i trening umiejętności. Perswazja może różnić się stopniem racjo­nalności argumentów, bezpośredniości podawanych sugestii i siłą wy­wieranego przy tym nacisku. Doświadczenia emocjonalne bywają dawkowane z umiarem lub gwałtownie, czasem na zasadzie wstrząsu. Trening umiejętności dotyczyć może umiejętności pozytywnych, umiejętności unikania sytuacji trudnych lub oswajania się z sytuacjami nieuniknionymi.

Biologiczne metody leczenia

Metody biologiczne oddziałują bezpośrednio na czynność układu nerwowego. Psychofarmakoterapia, czyli leczenie za pomocą leków psychotropowych, ma największą wartość i najszersze zasto­sowanie. Rzadziej stosuje się tzw. elektrowstrząsy i metody chirur­giczne.

Leki psychotropowe to kilka grup leków działających wybiórczo na układ nerwowy i wpływających na stan psychiczny chorego. Le­ki neuroleptyczne są grupą silnie działających leków stosowa­nych głównie w leczeniu psychoz. Przeciwdziałają one urojeniom i omamom, stabilizują aktywność i nastrój oraz poprawiają krytycyzm chorych i kontakt z nimi. Leki przeciwdepresyjne stanowią grupę leków stosowanych w depresjach. Podnoszą one obniżony na­strój, a także hamują lub podnoszą zaburzoną aktywność chorych. Leki anksjolityczne to leki o silnym działaniu przeciwlękowym, a także — w różnym stopniu — nasennym, łagodzącym zaburze­nia wegetatywne i rozluźniającym napięcia mięśniowe. Stosowane są głównie w różnych zaburzeniach, w których dominują pośrednie lub też bezpośrednie przejawy lęku. Ze względu na często wytwarzające się uzależnienie powinny być stosowane krótko i tylko w uzasadnio­nych przypadkach. Nie mogą zastąpić umiejętności współżycia z ludź­mi, ani usunąć życiowych trudności. Spośród innych leków szczególną wartość mają sole litu stosowane w leczeniu niektórych zespołów maniakalnych i w zapobieganiu częstym nawrotom zaburzeń afektywnych. Ich stosowanie wymaga okresowej kontroli poziomu litu we krwi.

Wszystkie leki psychotropowe są lekami bezpiecznymi, jeśli stoso­wane są z właściwych wskazań i we właściwych dawkach. Ich działa­nie (wyjątek: leki anksjolityczne) wymaga pewnego czasu, nie należy ich ani pochopnie stosować, ani pochopnie odstawiać. Poważnym niebezpieczeństwem grozi łączenie ich zażywania z piciem alkoholu. Wydłużenie czasu reakcji nakazuje w czasie leczenia os­trożność w prowadzeniu pojazdów lub zaniechanie go. Stosowanie u kobiet w ciąży wymaga zbilansowania korzyści i ryzyka dla płodu.

Elektrowstrząsy polegają na wywołaniu krótkiej utraty przyto­mności z napadem drgawkowym za pomocą przepływu przez mózg prą­du o ściśle określonych i kontrolowanych parametrach. Seria kilku takich wstrząsów sprowadza poprawę w niektórych zaburzeniach. No­woczesne metody anestezjologiczne bardzo poprawiły bezpieczeństwo tych zabiegów. Mimo to wskazania do tego rodzaju leczenia są ustala­ne dość rzadko.

Metody chirurgiczne, tzw. psychochirurgia, popularne w latach czterdziestych, polegały na rozległym przecięciu niektórych połączeń w mózgu. Okazały się mało skuteczne, a silnie okaleczające chorych. Współcześnie, w wyjątkowych wypadkach, przy bardzo wąskich wska­zaniach stosuje się inne, bardzo precyzyjne, celowane zabiegi chi­rurgiczne.

Starość — wiek podsumowań

Za początek starości przyjęto na ogół uważać 60 r. życia, choć w istocie jest on bardzo zindywidualizowany. Wiek ten cechuje się zmniejszaniem sprawności i samodzielności organizmu, ograniczaniem zakresu wymagań społecznych i coraz bliższą perspektywą zakończe­nia życia, skłaniającą do nie zawsze łatwego bilansowania osiągnięć i strat życiowych. Na występujące w tym wieku zaburzenia mają wpływ:

  1. spadek biologicznych możliwości organiz­mu, wyrażający się zmniejszaniem wydolności różnych narządów i układów, a także nasilającymi się lub przewlekającymi chorobami;
  2. zachowawcze tendencje osobowości, przejawiające się niechęcią do zmian, usztywnieniem przekonań, zainteresowań i reak­cji uczuciowych;
  3. częste poczucie psychologicznej i spo­łecznej drugoplanowości, a także poczucie niepewności losu związane z zagrażającym niedostatkiem, chorobami, śmiercią;
  4.  osa­motnienie wynikające z usamodzielnienia się dzieci i stopniowego odchodzenia rówieśników. Czynniki te występują w różnym stopniu, nadając starości w każdym przypadku indywidualny charakter.

 

  • Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychiczne specyficzne dla starości to głównie star­cze zmiany osobowości cechujące się zubożeniem i chwiej nością uczuciowości, zainteresowań i aktywności, sztywnością postaw oraz wyostrzeniem pewnych równoważonych dotąd cech (np. nieufnoś­ci, bierności, agresywności, nadmiaru lub niedostatku krytycyzmu). U 3% starców rozwija się starczy zespół otępienny postępujący z różną szybkością, czasem do zupełnej niesamodzielności. Istnieją sta­ny otępienne o niejasnej przyczynie, zbliżone do starczych, lecz rozwi­jające się wcześniej (40 — 60 r. życia) — są to tzw. otępienia przedstarcze.

  • Psychozy starcze

Psychozy starcze mogą towarzyszyć otępieniu lub występować sa­modzielnie. Cechuje je wielopostaciowość zaburzeń. Obok zaburzeń przytomności (majaczenie, splątanie) częste są objawy wytwórcze (omamy, urojenia prześladowcze — okradanie, trucie), zaburzenia na­stroju (depresyjne, maniakalne), pamięci (niepamięć, konfabulacje). Często udaje się stwierdzić czynniki reaktywne inicjujące łub modyfi­kujące przebieg zaburzeń.

  • Inne zaburzenia psychiczne

Inne zaburzenia psychiczne wieku starczego nie mają cech specy­ficznych, choć specyficzne mogą być związane ze starością ich przy­czyny, zarówno somatogenne (np. stwardnienie tętnic, udary mózgu), jak i psychogenne (np. pogarszanie się sytuacji materialnej, utrata bliskich, długotrwałe osamotnienie).

Dzieciństwo — wiek rozwoju

Okres ten trwa od urodzenia do osiągnięcia dojrzałości (zwykle ok. 18 r. życia). Cechuje go intensywny rozwój fizyczny i psychiczny, pro­wadzący do uzyskania niezbędnej sprawności i samodzielności, przy stałej, choć zmniejszającej się zależności od otoczenia (rodziców, opie­kunów). Istotny wpływ na wystąpienia i obraz zaburzeń w tym wieku mają:

  1. kształtująca się dopiero osobowość dziecka, bardzo plastycz­na, ale i bardzo wrażliwa na urazy, a mało odporna na trudności;
  2. zmieniające się znaczenie wielu objawów, które zależnie od wieku dziecka mogą być cechą prawidłową, rozwojową lub przejawem choro­by;
  3. większa prostota (choć nie ubóstwo), a niekiedy odmienność przeżyć dziecka utrudniające dorosłemu dostrzeżenie trudności dziec­ka, wczucie się w te trudności, zrozumienie ich i przyjście ze skutecz­ną pomocą;
  4. przebieg rozwoju fizycznego, jego kryzysy (np. pokwitanie), zakłócenia (np. niedosłuch) oraz wikłające go ostre i przewlekłe choroby ogólne;
  5. klimat emocjonalny, jaki stwarza dziecku środowi­sko, w którym wzrasta — początkowo rodzinne, potem także inne (przedszkole, szkoła, rówieśnicy).

Zaburzenia w okresie rozwoju mogą rzutować na prawidłowości je­go dalszego przebiegu. Stąd tak ważne znaczenie ma wybór właściwej metody leczenia, a zwłaszcza rozsądna, troskliwa i współdziałająca opieka obcujących z dzieckiem na co dzień rodziców i opiekunów.

  • Upośledzenie umysłowe

Upośledzenie umysłowe jest ogólnym zaburzeniem rozwoju, bloku­jącym zdolności przystosowawcze dziecka. Przyczyny są bardzo różne. Obok czynników dziedzicznych (niektóre zaburzenia metabolizmu, wady chromosomów, niektóre wady rozwojowe układu nerwowego) znaczenie mają różne czynniki szkodliwe (toksyczne, urazowe, zakaźne, metaboliczne, od­pornościowe) oddziałujące na zarodek, płód i dziecko, a także różnorodne zaniedbania środowiskowe. Około 80% przypadków upośledze­nia to upośledzenie lekkie, najczęściej uwarunkowane wieloma przy­czynami. W pozostałych 20% przypadków przyczyną jest zwykle poje­dynczy czynnik.

Zapobieganie upośledzeniu to poradnictwo genetyczne (ocena ryzyka, diagnostyka prenatalna), wczesne wykrywanie i leczenie nie­których zaburzeń oraz higiena ciąży i okresu okołoporodowego.

Leczenie to troskliwe postępowanie leczniczo-rehabilitacyjne, mające na celu wyzyskanie maksimum tkwiących w dziecku możliwoś­ci rozwojowych. Chodzi tu o niedopuszczenie do pogłębiania się upoś­ledzenia, leczenie wikłających zaburzeń, usprawnianie mowy, czyn­ności ruchowych i narządów zmysłów, cierpliwe wychowywanie i ucze­nie dostosowane do możliwości dziecka.

  • Specyficzne zaburzenia rozwojowe

Są to zwykle przemijają­ce zakłócenia objawiające się opóźnieniem lub cofnięciem się roz­woju pewnych nawyków lub czynności związanych z:

  1. karmie­niem (odmowa jedzenia, objadanie się i otyłość),
  2. snem (sen nie­regularny, lęki nocne, chodzenie w czasie snu),
  3. mową (pewne po­staci zaburzeń tworzenia lub rozumienia mowy – dysfazja; bełkot­liwa jej artykulacja – dyslalia; trudności w czytaniu – dysleksja, pisaniu — dysgrafia; zaburzenia płynności wymowy — zacinanie się, jąkanie),
  4. czynnościami ruchowymi (nadpobudliwość ruchowa, tiki).

Przyczyny tych zaburzeń są złożone. Obok pewnej niedojrzałości układu nerwowego lub drobnych jego uszkodzeń, istotny jest wpływ czynników środowiskowych — napięć emocjonalnych, postaw rodzi­cielskich. Wszystkie te zaburzenia mogą też mieć inne, nie związane z rozwojem przyczyny, od których trzeba je starannie odróżnić.

Leczenie. Zaburzenia rozwojowe często mijają same wraz z dojrzewaniem układu nerwowego lub poprawą klimatu uczuciowego wokół dziecka. Niekiedy jednak wymagają różnych działań wychowa­wczych, psychoterapeutycznych lub leczenia farmakologicznego. Cza­sem zalecane są specjalne metody, np. urządzenia sygnalizacyjne w mimowolnym moczeniu, terapia logopedyczna w zaburzeniach mowy.

  • Zaburzenia organiczne u dzieci

Zaburzenia organiczne u dzieci mogą mieć postać ostrych psy­choz z zaburzeniami przytomności, a także przewlekłych lub prze­wlekających się zaburzeń towarzyszących różnym choro­bom układu nerwowego lub ogólnym chorobom tego wieku. Następ­stwem powstających bądź wrodzonych uszkodzeń mózgu bywają drob­ne objawy neurologiczne, różnorodne objawy padaczkowe, nadmier­na ruchliwość, stany cerebrasteniczne, encefalopatyczne. Skutkiem rozleglejszych uszkodzeń bywa upośledzenie umysłowe. Wszystkie te stany, mogące opóźnić lub utrudniać rozwój dziecka, wymagają stałej uwagi i starannego leczenia.

  • Psychozy dziecięce

Psychozy dziecięce o niejasnej etiologii nastręczają szczególnych trudności diagnostycznych — są jednak bardzo rzadkie. Tzw. psy­chozy wczesnodziecięce (do 6 r. życia) mogą mieć różne obja­wy, wśród których częściej zwracają uwagę: występujące po okresie normalnego rozwoju wycofanie się dziecka z uczuciowego kontaktu z otoczeniem, nieprawidłowe używanie mowy, stereotypowość i niedo­stosowanie zachowań, agresywność, zmienność nastrojów, czasem nie­prawidłowo silny (symbiotyczny) związek z wybraną osobą. W później­szym wieku można już dostrzec pojedyncze, proste urojenia i omamy —  mówi się wtedy często o schizofrenii dziecięcej, jednak dopiero w okresie dorastania obraz takich psychoz zbliża się do obra­zu psychoz schizofrenicznych u dorosłych. Zaburzenia afek­tywne występują u dzieci wyjątkowo rzadko.

Leczenie. Wszystkie te zaburzenia wymagają specjalistycznego, starannego i długiego leczenia.

Rokowanie nie zawsze jest tak niepomyślne, jak do niedawna sądzono.

  • Zaburzenia reaktywne

Zaburzenia reaktywne pojawiają się u dzieci jako sygnał trudnoś­ci przekraczających ich zdolności adaptacyjne. Często przybierają for­mę tzw. reakcji protestu wobec zagrażających sytuacji — braku uczuć rodzicielskich, rozłąki, rywalizacji z rodzeństwem, nadmiaru obowiązków, niepowodzeń szkolnych. U młodszych dzieci mają one prostszy charakter. Jest to odmowa jedzenia, objadanie się, zabu­rzenia snu, napady lęku, złości, odmowa kontaktu z wybranymi osoba­mi, nawyki likwidujące niepokój (ssanie palców, obgryzanie paznokci, kołysanie się). U dzieci starszych są one bardziej złożone i po­dobne do występujących u dorosłych.

Leczenie. Najważniejsze jest dostrzeżenie trudności u dziecka, unikanie działań utrwalających protest dziecka (kary, zawstydzania, odrzucenia uczuciowego) i ułatwianie mu jego zaniechania. Często ko­nieczne jest oddziaływanie na całą rodzinę i współdziałanie z nią.

  • Zaburzenia nerwicowe

Są one u dzieci wynikiem utrwalających się, nieskutecznych sposobów radzenia sobie z niekorzystnymi warun­kami rozwoju emocjonalnego. Występują dopiero w wieku szkolnym. Ich objawy — choć prostsze, bardziej zmienne i podatne na leczenie — są podobne jak u dorosłych.

Leczenie wymaga niekiedy czasowej izolacji dziecka, w celu uwolnienia go od oddziaływania nadmiernie lękliwych, surowych, obojętnych czy jawnie lub skrycie wrogich postaw rodzicielskich.

  •  Zaburzenia psychosomatyczne

Zaburzenia psychosomatyczne występują u dzieci dość często. Ich obraz jest podobny do zaburzeń tego rodzaju u dorosłych.

  • Zaburzenia zachowania

Są one przejawem zakłócenia rozwoju do­piero co kształtującej się osobowości dziecka. Są to głównie względnie trwałe wzorce postępowania, będące w konflikcie z oczekiwaniami i normami otoczenia: łatwe wycofywanie się, bierność, lękliwość, wagarowanie, ucieczki, agresywność, przedwczesne lub nieprawidłowe zain­teresowania seksualne, drobne przestępstwa. Główną ich przyczyną jest niewłaściwy klimat uczuciowy wychowującego środowiska, uniemożliwiający zaspokojenie ważnych potrzeb i wykształcenie ko­niecznych norm i wzorów postępowania. Występowaniu tych zaburzeń sprzyjają różne – nie zawsze wykrywalne — uszkodzenia mózgu.

Leczenie wymaga długotrwałych oddziaływań psychoterapeu­tycznych i społecznych, uwzględniających wpływ na otoczenie, w któ­rym dziecko żyje.

Uzależnienia pojawiają się coraz częściej w wieku dorastania, a niekiedy i wcześniej. Sięganie po środki uzależniające jest często wy­nikiem zbędnej ciekawości, nieznajomości zagrożenia, mody. Sprzyja mu brak oparcia emocjonalnego w rodzinie oraz trwalszych zaintere­sowań. Środki są często przypadkowe, lecz nawet one mogą wykształ­cić wzór ułatwiający sięgnięcie po środki bardziej niebezpieczne.

Leczenie jest trudne i długotrwałe.

Uzależnienie od alkoholu

Jest to uzależnienie o największym zasięgu i największej szkodli­wości społecznej. Liczbę uzależnionych od alkoholu szacuje się w Polsce na ok. 3 min osób.

Objawy i przebieg. Uzależnienie poprzedzone jest zwykle okresem nadmiernego picia, w którym alkohol zaczyna stopniowo kształtować zainteresowania, zajęcia i plany pijącego. Wstępem do uzależnienia jest poczucie ulgi towarzyszące piciu oraz rosnąca ilość alkoholu ko­niecznego do jej osiągnięcia. Zwiastunami rozpoczynającego się uzależnienia są epizody niepamięci pokrywającej okresy nietrzeźwości („przerwy w życiorysie”). Myślenie o alkoholu staje się stałym skład­nikiem dnia, a fakt zależności — dostrzegalny dla pijącego. Rodzi się poczucie winy powodujące unikanie rozmów o alkoholu i picie w taje­mnicy. Momentem krytycznym w kształtowaniu się uzależnie­nia jest utrata kontroli nad piciem, tj. niemożność jego zaprzestania powodująca picie aż do wystąpienia poważnych objawów zatrucia lub innych powikłań. Takie okresy picia mogą być oddzielone dłuższymi okresami niepicia, lecz każdy wypity kieliszek sprowadza następny ciąg picia. Następuje osłabienie lub zerwanie więzi uczuciowych i kontaktu z otoczeniem rodzinnym, zawodowym, towarzyskim. Pijący szuka winnych i wyjaśnień — oskarża otoczenie, bywa arogancki i agresywny, często traci pracę, źródła utrzymania. Otoczenie przestaje go tolerować, zaczyna potępiać, izolować, karać.

Przewlekłe uzależnienie zaczyna się wraz z regular­nym piciem na czczo („klin”), co wiąże się z koniecznością stałego picia i poszukiwania alkoholu, czasem także w postaci nie przeznaczo­nej do spożycia. Postępuje upadek biologiczny, osobowościowy i spo­łeczny. Występują powikłania cielesne — nieżyt żołądka, mar­skość wątroby, następstwa zaburzeń wchłaniania w uszkodzonych jeli­tach: niedożywienie, wyniszczenie, spadek odporności, zapalenie ner­wów (polineuropatie) i mięśni (miopatie). Przejawem uszkodzenia móz­gu są różnorodne ostre i przewlekła zaburzenia psychiczne — majaczenie, halucynoza, encefalopatia, zespół amnestyczny, otępienie. Nierzadko występują też powodowane rosnącymi trudnościami życio­wymi zaburzenia reaktywne. Postępuje utrata bardziej złożonych po­trzeb i zainteresowań, spłycenie uczuciowości, rezygnacja z wielu war­tości i zasad moralnych. Pogłębia się izolacja, osamotnienie, utrata środków utrzymania. Czasem dochodzi do włóczęgostwa, konfliktów z prawem. Człowiek stacza się na margines życia.

Przyczyny. Rozpowszechnianiu alkoholizmu sprzyjają różne uwa­runkowania środowiskowe (obyczajowy i środowiskowy „przymus” pi­cia, łatwa osiągalność alkoholu, niekorzystny wzorzec picia), które nakładają się na osobowościowe i fizjologiczne uwarunkowania indy­widualne.

Leczenie. Po odtruciu chorego zasadniczą metodą postępowania jest psychoterapia (podtrzymująca, rekonstruująca) wraz z róż­nymi metodami terapii społecznej. Niekiedy psychoterapię wspomagają leki ułatwiające utrzymanie abstynencji lub leki przeciwdziałające psychicznym i somatycznym powikłaniom uzależnienia. Le­czenie prowadzone jest w poradniach odwykowych albo w oddziałach i zakładach odwykowych. Istnieją też dzienne i nocne oddziały odwy­kowe. Działają kluby „abstynentów” i „anonimowych alkoholików” (AA) organizujące rodzaj koleżeńskiej pomocy dla zagrożonych powro­tem do nałogu. Poważną trudność w leczeniu stanowi bezkrytyczna postawa wielu chorych i ich niechęć do podjęcia leczenia. W myśl po­stanowień ustawy „O wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu al­koholizmowi” osoby, które „w związku z nadużywaniem al­koholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację nieletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porzą­dek publiczny”, mogą zostać zobowiązane przez sąd — na wniosek ko­misji do spraw przeciwdziałania alkoholizmowi lub prokuratora — do leczenia w poradni lub zakładzie odwykowym. Na okres leczenia sąd może wyznaczyć kuratora.