Archive for Czerwiec, 2012

Ważniejsze objawy zaburzeń psychicznych

  • Ambiwalencja

Jednoczesne występowanie sprzecznych nastawień uczuciowych bez dostrzegania tej sprzeczności. Analogicznie dwuwartościowymi przeżyciami są ambisentencja (sprzeczność sądów) i ambitendencja (sprzecznych dążeń). Często te trzy rodzaje sprzeczności występują razem.

  • Amnezja, niepamięć

Niemożność odtworzenia wspomnień z jakie­goś odcinka czasu tworzącego tzw. „lukę pamięciową”.

  • Automatyzm psychiczny

Objaw polegający na poczuciu obcości własnych przeżyć, które wymykają się kontroli chorego i stają się jak­by automatyczne. Często towarzyszy temu przekonanie, iż przeżycia są wynikiem obcego wpływu („nasyłane myśli”, „kierowane ruchy”, „na­rzucona mowa”). Do tego kręgu przeżyć należą też omamy rzekom e.

  • Autyzm

Złożona postawa wobec świata i siebie, charakteryzująca się wycofaniem się z czynnego współżycia z otoczeniem i skupieniem się na własnych przeżyciach odzwierciedlających zachodzące wokół wydarzenia w sposób zniekształcony, wskutek m.in. urojeń, zaburzeń myślenia, omamów, lęku.

  • Depersonalizacja

Odczucia nierealności własnych przeżyć lub ca­łej osobowości i zachodzącej w nich istotnej, często niezrozumiałej i groźnej przemiany. Podobne uczucia dotyczące otaczającego świata noszą nazwę derealizacji.

  • Dysocjacyjne objawy

Jak sądzą niektórzy, jest to następstwo odszczepienia, wymknięcia się pewnych przeżyć spod kontroli chorego. Przejawia się ono albo tak prostymi objawami, jak wybiórcza niepamięć zdarzeń, chwilowe znieruchomienie lub wyładowanie emocjonal­ne, albo bardziej złożonymi zmianami zachowania chorych, które staje się jakby „dziecinne”, „dzikie”, „otępiałe” lub „zwariowane”, bądź też przejawia cechy charakterystyczne dla jakby zupełnie innej osoby (tzw. alternatywne łub wielorakie osobowości). Takie epizody są potem zwykle pokryte niepamięcią.

  • Fobie

Stała tendencja do unikania pewnych sytuacji, których za­istnienie wywołuje bardzo silny lęk. Sytuacje te mogą być bardzo spe­cyficzne (np. liczba 13) lub bardziej ogólne (np. otwarta przestrzeń). Do częściej spotykanych należą fobie: zabrudzenia, otwartej przestrze­ni, zamknięcia, zwierząt, ciemności, wysokości, kontaktu z ludźmi. Fo­bie często kojarzą się z natręctwami, np. fobia zabrudzenia z na­trętnym myciem rąk.

  • Hipochondria

Przesadna, nieuzasadniona obawa o swoje zdrowie. Może wyrażać się stałym zainteresowaniem sprawami zdrowia, prze­konaniem o jego zagrożeniu, dążeniem do poddawania się zbędnym ba­daniom lub zabiegom, a czasem – niekorygowalnym przekonaniem o ciężkiej chorobie (urojenie hipochondryczne).

  • Konfabulacje

Rodzaj zafałszowania pamięci, w którym urywkami wspomnień, przypadkowymi zmyśleniami — czasem o fantastycznej treści — zapełnia się lukę pamięciową. Nie ma tu zamiaru kłamstwa, jest raczej zakłopotanie i brak krytycyzmu.

  • Krytycyzm

Zdolność do zgodnej z rzeczywistością oceny swego stanu. Jego brak jest istotną cechą rozwiniętych zaburzeń psycho­tycznych.

  • Lęk

Uczucie niejasnego, nieokreślonego i nieuniknionego zagroże­nia, któremu towarzyszą różne odczucia i objawy cielesne – suchość w ustach, duszność, ucisk w klatce piersiowej i brzuchu, kołatanie serca, przyspieszenie oddechu i tętna, drżenie rąk, pocenie się i in. Lęk może występować w postaci napadu lub trwać nieprzerwanie osią­gając różne nasilenie, od uczucia nieznośnego napięcia do paniki cał­kowicie dezorganizującej zachowanie. Lęk jest chorobliwym odpo­wiednikiem strachu, o ile jednak strach ma zawsze zagrożenie ze­wnętrzne, o tyle lęk uważany jest za sygnał niejasnych zagrożeń wew­nętrznych o charakterze biologicznym (np. w stanach hipoglikemicznych) lub psychologicznym (np. przewlekły konflikt).

  • Natręctwa

Przeżycia powracające uporczywie, wbrew woli i prag­nieniom chorego. Taki przymus przeżywania może dotyczyć pewnych myśli (natrętne wątpliwości, bluźnierstwa, zbędne rozmyślania), czyn­ności (np. mycie rąk, odliczanie, szczególny gest) lub impulsów, by coś zrobić (np. kogoś zranić, wyskoczyć oknem). Przeżycia te chorzy oce­niają jako chorobliwe i bezsensowne. Myśli i impulsy często wiążą się z przeżywaniem silnego lęku, czynności mogą chronić przed jego wy­stąpieniem.

  • Negatywizm

Sprzeciw chorego wobec kierowanych doń działań otoczenia, np. poleceń. Bywa bierny (unikanie, brak reakcji) albo czynny (przeciwdziałanie, czasem agresja).

  • Niedostosowanie

Wewnętrzna niespójność przeżyć chorego lub niezgodność jego wypowiedzi i zachowań z oczekiwaniami otoczenia. Wyraża się m.in. nieodpowiednimi do sytuacji reakcjami uczuciowymi (paratymia) i nieodpowiednią do wypowiadanych uczuć mimiką (paramimia). Niedostosowane gesty, grymasy, cechy ubioru czy po­stawy ciała mogą utrwalać się w stereotypowej postaci jako tzw. manieryzmy.

  • Omamy

Doznania zmysłowe odczuwane mimo braku odpowiednich bodźców zewnętrznych przy pełnym przekonaniu o ich realności. Mo­gą to być proste wrażenia (dźwięki, błyski, ukłucia) lub złożone spo­strzeżenia (głos, muzyka, postaci ludzkie, zdzieranie skóry). Mogą dotyczyć doznań słuchowych, wzrokowych, smakowych, węchowych, do­tykowych, wewnątrzustrojowych. Omamy rzekome to zbliżone doznania, które chory lokalizuje wewnątrz swego ciała („głosy w gło­wie”, „filmy w oczach”).

  • Paralogia

Myślenie łamiące zasady logiki, a raczej posługujące się swoistą logiką „prywatną”, lekceważącą uznane zasady tworzenia i użycia pojęć, nazw oraz sądów. Utrudnia ono lub uniemożliwia rzeczo­wy kontakt z chorym.

  • Rozkojarzenie myślenia

Złożone zaburzenia struktury myślenia, na które składają się: jego oderwanie od rzeczywistości (dereizm), cechy paralogii, zakłócenia toku. Przejawia się ono wypo­wiedziami zachowującymi formę gramatyczną, lecz pozbawionymi zrozumiałego sensu.

  • Somatyzacyjne objawy

Różnorodne dolegliwości odczuwane i przedstawiane przez chorych jako objawy zaburzeń somatycznych, lecz nie znajdujące żadnego uzasadnienia w obiektywnym badaniu. Tzw. objawy wielorakie somatyzacyjne to liczne, zmienne, lecz utrzymujące się dolegliwości ze strony różnych narządów wewnętrz­nych (np. bicie serca, pobolewania brzucha, mdłości, bóle „krzyża”, bolesne miesiączki), którymi chorzy starają się zainteresować różnych specjalistów. Tzw. objawy konwersyjne są zwykle mniej liczne i naśladują objawy typowych zaburzeń neurologicznych (np. trudności połykania, niedowłady, drgawki, zaburzenia chodu, ślepota). Mecha­nizm powstania takich objawów jest nieświadomy. Mają one charak­ter dolegliwości jak najbardziej rzeczywistych, choć nieuzasadnionych obiektywnym stanem narządów ciała. Niektórzy uważają je za przekształconą, pośrednią formę uzewnętrzniania się lęku.

  • Splątanie myślenia

Rozerwanie logicznej i gramatycznej struktu­ry myślenia, którego wątki zmieniają się chaotycznie i przypadkowo, kojarząc się co najwyżej według podobieństwa dźwiękowego lub wy­mogów rytmu. Wypowiedzi tracą sens i formę gramatyczną.

  • Urojenia

Są to złożone przeżycia, których najistotniejszym składni­kiem jest wynikające z chorobowych przesłanek fałszywe przekonanie. Narzuca się ono choremu z pełnym poczuciem oczywistości i nie pod­daje się żadnej próbie racjonalnej korelacji. Takiemu przekonaniu zwykle towarzyszą mniej lub bardziej nawiązujące do jego treści stany emocjonalne (np. lęk, rozdrażnienie, przygnębienie lub uniesienie) i zachowania (np. unikanie ludzi, agresja, rezygnacja). Czasem urojenia wiążą się z innymi przeżyciami chorych. Częściej jednak ich treść i okoliczności wystąpienia są trudne do wyjaśnienia i zrozumienia.

Mimo wielkiej różnorodności przekonań urojeniowych, pewne wątki przejawiają się w nich częściej: przekonanie chorego o jego nadzwyczajnych zdolnościach, pozycji lub pochodzeniu (urojenia wiel­kościowe), o jego małej wartości, winie, ruinie materialnej lub ciężkiej chorobie (urojenia depresyjne), o szczególnym zainte­resowaniu ludzi jego osobą (urojenia ksobne), o wpływie wywie­ranym nań lub przez niego na innych za pośrednictwem niezwykłych środków oddziaływania (urojenia oddziaływania), o jawności jego przeżyć dla innych osób (urojenia odsłonięcia), o zagroże­niu jego bezpieczeństwa, wolności, godności lub życia przez inne oso­by lub organizacje (urojenia prześladowcze), o dramatycznej zmianie jego wyglądu, zapachu, płci lub nawet całej dotychczasowej tożsamości (urojenia zmiany osoby).

  • Zaburzenia aktywności

Mogą mieć postać obniżenia lub wzmożenia. Mogą przejawiać się w formie prostej ruchliwości (napęd), w ruchowym wyrazie uczuć, w szybkości wypowiedzi lub aktywności złożonej (praca, zainteresowania). Zmiana tempa tych form ruchu nie musi przebiegać równocześnie. Wzmożenie ak­tywności rozwija się od różnego stopnia niepokoju ruchowego do chaotycznego pobudzenia, aj ej obniżenie — od różnego stopnia zahamowania do pełnego znieruchomienia.

  • Zaburzenia nastroju

Obniżenie nastroju zwane na­strojem depresyjnym cechuje się złym samopoczuciem, prze­wagą ujemnie zabarwionych wzruszeń elementarnych (smutek, żal, rozpacz) oraz ujemnym zabarwieniem wszystkich innych przeżyć. Wią­żą się z tym zaniżone oceny siebie i swego losu; poczucie małej wartości niewydolności, winy, bezradności i beznadziejności, niekiedy na­bierające cech przekonań urojeniowych.

Obniżenie nastroju określane jako nastrój dysforyczny wyróżnia się rozdrażnieniem, poczuciem krzywdy i żalu wobec lu­dzi lub losu.

Podwyższenie nastroju zwane nastrojem maniakal­nym uzewnętrznia się przesadnie dobrym samopoczuciem, przewagą dodatnio zabarwionych wzruszeń (radość, wesołość, uniesienie) i takim z zabarwieniem wszystkich innych przeżyć. Przejawia się to zwła­szcza w nadzwyczaj dodatniej ocenie swych zdolności i możliwości oraz swego losu w przeszłości, przyszłości i w chwili bieżącej.

Płytkie podwyższenie nastroju, czyli nastrój eufo­ryczny, to bezkrytyczna skłonność do wesołkowatości i dowcipko­wania.

  • Zaburzenia toku myślenia

Przyspieszenie lub zahamowanie myś­lenia przejawia się odpowiednią zmianą liczby i szybkości skojarzeń, wątków i wypowiedzi. Skrajne zahamowanie cechuje się zale­ganiem jednej myśli (monoideizm), a skrajne przyspiesze­nie – chaotyczną „gonitwą myśl i”. Innym zaburzeniem toku myślenia jest otamowanie, czyli chwilowa jego przerwa, przeja­wiająca się takim z brakiem wypowiedzi.

  • Zobojętnienie

Ograniczenie odczuwanych przez chorego potrzeb, zmniejszające jego gotowość do działania, czyli aktywność, zaintereso­wania. Towarzyszy temu również zmniejszenie dynamiki przeżywa­nych uczuć. Najczęściej pojawiają się też rezygnacyjne przekonania.

Prawidłowe czynności psychiczne i ich zaburzenia

Wyróżnia się trzy typy czynności psychicznych: pozna­wcze, emocjonalne, motywacyjne, opisujące odmienne aspekty ludz­kich przeżyć. Warunkiem ich sprawnego, świadomego przebiegu jest stan przytomności. Strukturą organizującą i scalającą czynnoś­ci psychiczne człowieka jest jego osobowość.

Procesy poznawcze, tj. uwaga, spostrzeganie, pamięć, myśle­nie, zapewniają działaniu człowieka sprawność dzięki właściwej wy­mianie informacji między nim a jego środowiskiem, która umożliwia wypracowanie odpowiadającego rzeczywistości obrazu świata i siebie. Ogólny poziom sprawności poznawczej, czyli inteligencji, ulega zaburzeniu w stanach otępienia i w upośledzeniu umysłowym. Zaburzenia uwagi są mało specyficzne i towarzyszą nie­mal wszystkim zaburzeniom psychicznym. Bardziej specyficzne znacze­nie mają zaburzenia spostrzegania (omamy), pamięci (amnezja, konfabulacje) oraz treści myślenia (urojenia) i jego struktury (rozkojarzenie, splątanie, paralogia).

Procesy emocjonalne dynamizują działanie człowieka, zmieniając je odpowiednio do swego zabarwienia, natężenia, trwałości i złożonoś­ci. Zaburzenia psychiczne mogą wyrażać się występowaniem specyficz­nych stanów uczuciowych (lęk, zaburzenia nastroju) bądź od­miennością ich przeżywania (ambiwalencja).

Procesy motywacyjne inicjują i ukierunkowują działanie człowie­ka stosownie do jego elementarnych potrzeb biologicznych (popędów) oraz bardziej złożonych potrzeb psychologicznych i społecznych (np. potrzeby kontaktu, uznania, wiedzy, dostatku, wolności). Procesy te określają poziom i kierunek jego ruchliwości, aktywności, zaintereso­wań. Zaburzenia przejawiają się ilościowymi wahaniami tych róż­nych form działania lub występowaniem stanów odmiennych jakościowo(negatywizm, zobojętnienie).

Stan przytomności to stan optymalnej aktywizacji mózgu. Jego za­kłócenie przejawia się różnymi zaburzeniami o charakterze bardziej ilościowym (zespoły wyłączania) lub jakościowym (majacze­nie, zamroczenie, splątanie).

Osobowość to pewien zbiór, zespół istotnych właściwości psychicz­nych człowieka, nadających jego przeżyciom cechy indywidualności i względnej stałości. Osobowość kształtuje się i rozwija w ciągu całego życia w wyniku wzajemnych oddziaływań wrodzonych cech człowieka i nabywanych przezeń doświadczeń. Zarazem porządkuje ona i scala jego przeżycia. Każde zaburzenie zaburza w jakimś stopniu zastaną osobowość, czemu przeciwstawia ona tzw. „mechanizmy obron­e”. Ich rola nie we wszystkich zaburzeniach jest łatwo czytelna. Są zaburzenia (osobowość nieprawidłowa, encefalopatia) polegające na nieprawidłowym ukształtowaniu się osobowości. Nie­którym typom osobowości przypisuje się znaczenie w rozwoju różnych zaburzeń. Wielu innym zaburzeniom psychicznym towarzyszy wyraź­na, przemijająca lub utrwalająca się zmiana osobowości.

Sytuacja osób chorych psychicznie na tle społecznym

Zaburzenia psychiczne występują we wszystkich grupach społecz­nych naszego kręgu kulturowego. Ich częstość oraz szczegóły obrazu choroby mogą różnić się w zależności np. od wykształcenia, warunków bytowych, przekonań religijnych, norm środowiskowych, lecz zasadni­cza struktura jest niezależna od pozycji społecznej chorego.

Środowisko społeczne stawia przed każdym określone wy­magania. Wykonując je spełnia się pewną rolę społeczną i zyskuje społeczną aprobatę. Zaburzenia psychiczne utrudniają, a czasem unie­możliwiają spełnianie społecznych oczekiwań. Chory może np. porzu­cić pracę, przerwać naukę, zwątpić w sens życia, przejawiać nieuza­sadnioną agresję, unikać ludzi, głosić niedozwolone idee, zachowywać się niezrozumiale lub niezgodnie z prawem. Tym samym wypada on ze swej roli, traci częściowo lub całkowicie społeczne przystosowanie, staje się w odczuciu otoczenia kimś „innym”. Otoczenie rzadko pozo­staje obojętne wobec takiej przemiany, narusza ona bowiem równowa­gę układu społecznego, którego chory jest częścią.

Społeczna reakcja polega na stopniowej lub gwałtownej reo­rientacji otoczenia wobec chorego, która doprowadza do opatrzenia go tzw. etykietką „chorego psychicznie”, będącą symbolem jego nowej roli społecznej. Rola ta ma atrybuty dodatnie (szansa pomocy, zwol­nienie od obowiązków, świadczenia społeczne), ale i ujemne (niechęt­na postawa otoczenia).

Ustępowanie zaburzeń zwykle wiąże się z powrotem do właściwej roli społecznej. W niepomyślnym przypadku, gdy zaburzenia lub nie­przystosowanie przewlekają się, rola „chorego psychicznie” staje się rolą trwałą. Reakcja społeczna może wtedy prowadzić do instytucjo­nalizacji losu chorego, uzależniając go od instytucji ubezpieczenio­wych, opiekuńczych, charytatywnych lub medycznych.

Sytuacja osób chorych psychicznie na tle kulturowym

Badania porównawcze dowodzą, że nie ma społeczności wolnych od zaburzeń psychicznych. Istnieją natomiast pewne zróżnicowania dotyczące częstości występowania tych zaburzeń i ich obrazu, co niewątpliwie uwarunkowane jest kulturą poszczegól­nych społeczności. Pewne zaburzenia są np. specyficzne dla określo­nych kultur i rejonów świata, ale też w wielu kulturach można stwier­dzić (pokonawszy bariery językowe i obyczajowe) istotne, struktural­ne podobieństwa podstawowych typów zaburzeń.

Poszczególne kultury ukształtowały własne, mniej lub bardziej zło­żone kryteria rozpoznawania zaburzeń psychicz­nych, koncepcje ich wyjaśniania i — niekiedy — swoiste postawy uczuciowo-moralne wobec chorych. Zawsze też dysponują własnymi, czasem bardzo specyficznymi praktykami leczniczymi i izolacyjnymi.

Każda kultura wykształca sposoby zmniejszania zagroże­nia, jakie mógłby stworzyć dla zwartości i przetrwania społeczności brak kontroli nad zaburzeniami psychicznymi. Poza leczeniem i izola­cją, niektóre kultury dysponują jeszcze innymi środkami działania, np. powierzają chorym szczególne role społeczne (szamani), organizują rytuały rozładowujące zbędne napięcia (trans taneczny, składanie ofiar i pokuta), tolerują mniej uciążliwe lub zbyt powszechne zabu­rzenia.

Sytuacja osób chorych psychicznie na tle historycznym

Dzieła i dokumenty ze wszystkich epok rozwoju społecznego dowo­dzą, że zawsze istnieli ludzie, których przeżycia cechowała szcze­gólna odmienność naruszająca oczekiwania, obyczaje i wartości. Rozmaicie ją oceniano, nazywano i wyjaśniano. Różnie też radzono so­bie ze stwarzanymi przez nią problemami.

W świadomości społecznej chorzy psychicznie od dawna ucieleśniali pewien rodzaj społecznego „zła”. Przez całe wieki trwała dy­skusja, czy jest to „zło” zawinione i wymagające kary (jak przestęp­stwo), czy też niezawinione i wymagające współczucia (jak nieszczęś­cie). Spór ten długo nie znajdował rozstrzygnięcia. Wprawdzie już nie­którzy starożytni uważali zaburzenia psychiczne za wynik choroby niezawinionej przez chorego, to jednak dopiero w XIX w. pogląd ten upowszechnił się szerzej. Nadal wszakże z trudem przenika on do po­tocznych opinii. Silnie wartościujący stosunek do zaburzeń psychicznych przejawia się często i dziś w uczuciowo ujemnym zabarwieniu nadawanych im określeń.

Niejednoznaczność moralna statusu zaburzeń psychicz­nych wynikała — i częściowo nadal wynika – z niejasności ich natu­ry i przyczyn. W przeszłości zaburzenia te starano się wyjaśnić albo działaniem czynników naturalnych (np. brakiem równowagi humoralnej w organizmie, urazami psychicznymi, chorobami dziedzicznymi, chorobami mózgu), albo nadnaturalnych (np. działaniem czarów, uro­ków, złych mocy, wyrokami boskimi). Światłe idee, oparte na racjonal­nych przesłankach i wskazujące na naturalność przyczyn, pojawiały się już w starożytności, lecz ich oddziaływanie było przez wiele wie­ków znikome i dopiero w ostatnich stu latach przyniosło w tej mierze znaczniejszy postęp. O uznaniu takich lub innych wyjaśnień decydo­wała bowiem nie tyle ich zasadność, co zgodność z duchową i mate­rialną kulturą kolejnych epok.

Postępowanie z chorymi na przestrzeni wieków było różne, co zależało od dominacji często przeciwstawnych sobie tendencji. Jed­na z nich dążyła do wykluczenia chorych poza nawias lub na margi­nes społeczności (np. przez wypędzanie, zamykanie, wyśmiewanie, przykuwanie, zabijanie), druga do przywracania tych chorych społecznościom przez stosowanie różnych praktyk uzdrowicielskich. Powoła­ni do spełniania tych praktyk „specjaliści” bywali albo bardziej tole­rancyjni i rozumiejący, albo bardziej rygorystyczni i karzący. Pierwsi chętniej stosowali perswazję, sugestię, zabiegi magiczne, medykamen­ty, ruch, oddziaływali za pomocą piękna, drudzy – odprawiali egzorcyzmy, posługiwali się zadawaniem bólu, wywoływaniem strachu, wstrząsu psychicznego, okaleczającymi zabiegami.

Do rozwiązywania problemów nastręczanych przez zaburzenia psy­chiczne powoływano różne instytucje. Przez wiele stuleci były to głównie instytucje izolująco-represyjne, np. przytułki, klatki, wię­zienia, azyle. W wieku XIX pojawiły się instytucje leczniczo-opiekuńcze w postaci szpitali i zakładów opiekuńczych. Ostatnie lata naszego stulecia przynoszą rozwój inicjatyw zrywających z tradycją izolowania chorych. Powstaje lecznictwo ambulatoryjne, tzw. pośrednie formy le­czenia, psychiatria środowiskowa.

Sytuacja osób chorych psychicznie

Sytuacja osób przeżywających różne zaburzenia psychiczne, mimo swej indywidualności, ma wiele cech wspólnych.

  • Zaburzenia psychiczne stanowią zasadniczą zmianę w spo­sobie przeżywania. Pojawiają się przeżycia nowe, nieoczekiwa­ne i często niezwyczajne, a przeżycia znane mogą wygasać, tracić zna­czenie lub ulegać zniekształceniom. Zmienia się tematyka, koloryt uczuciowy i tempo przeżywania. Zachodząca przemiana może wzboga­cić lub zubożyć świat przeżyć, może uporządkować go w odmienny sposób, a nawet spowodować jego rozpad.
  • Zaburzenia psychiczne sprowadzają zwykle cierpienie wy­wodzące się albo z samego ich przeżywania, albo z niechętnych reak­cji otoczenia.
  • Zaburzeniom psychicznym towarzyszy zwykle utrudnienie lub zerwanie kontaktu chorego z otoczeniem. Może się to wiązać:
  1.  ze zmianą stosunku chorego do samego siebie, gdy czuje się on np. dużo lepszy, dużo gorszy lub gdy traci poczucie tożsamości swych przeżyć z sobą, bądź
  2. ze zmianą jego stosunku do otoczenia, które wydaje mu się np. zbyt zagrażające, zbyt wymagające lub zbyt banalne.
  • Zaburzenia psychiczne często łączą się z utratą umiejętności oce­ny swego stanu. Taki brak krytycyzmu może polegać na niedo­strzeganiu, bagatelizowaniu lub wyolbrzymianiu rzeczywistego zna­czenia przeżywanych zaburzeń.
  • Zaburzenia psychiczne często pociągają za sobą zmiany w sy­stemie wartości organizującym życie chorego. Wprowadzają wartości destruktywne, np. obojętność, zwątpienie, nienawiść. System wartości jako całość może ulegać rozchwianiu, usztywnieniu, skrzy­wieniu, a nawet rozpadowi. Może to prowadzić do konfliktów wew­nętrznych lub konfliktów z otoczeniem, gdy chory — zgodnie ze zmie­nionym systemem wartości – zaniedbuje ważne obowiązki, rewiduje swoje stosunki z otoczeniem albo angażuje się w działania niezgodne z oczekiwaniami społecznymi, obyczajami lub prawem.

Przeżywanie zaburzeń psychicznych może jednak również wzboga­cać świat wartości.

Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychiczne, podobnie jak i inne choroby, są wy­razem utraty zdolności skutecznego regulowania przez organizm swych stosunków wewnętrznych i wymiany ze środowiskiem, sprowa­dzającej utratę równowagi wewnętrznej lub adaptacji do środowiska, bądź jednego i drugiego. Celom skutecznej regulacji służą liczne ukła­dy organizmu, działające za pośrednictwem różnych czynności, m.in. metabolicznych, hormonalnych, nerwowych, psychicznych, powiąza­nych ze sobą w złożony i nie zawsze jeszcze jasny sposób. W przypad­ku zaburzeń psychicznych zakłóceniu ulegają głównie lub wyłącznie czynności psychiczne, także wtedy, gdy przyczyna tych zakłóceń tkwi poza organizmem (zaburzenia reaktywne) lub w innych jego czynnościach (zaburzenia organiczne).

Zaburzenia psychiczne, tak jak wszelkie choroby, wymagają kompe­tentnej pomocy ułatwiającej odzyskanie utraconej równowagi wew­nętrznej i adaptacji społecznej. Od innych.chorób różnią się sposobem przejawiania — sygnałem zakłócenia są tu przeżycia znajdujące wyraz w różnorodnych wypowiedziach i zachowaniach. Inną, specyficzną cechą zaburzeń psychicznych jest to, że ich przejawy i wpływ dezadapta- cyjny wiążą się często z niespełnieniem przez chorych szczególnie waż­nych oczekiwań społecznych. Budzi to łatwo sprzeciw i potępienie ze strony nie dość życzliwego lub niedostatecznie zorientowanego otocze­nia, które też nie zawsze, z tego powodu, skłonne jest uznać chorobo­wą naturę obserwowanych zaburzeń i udzielić choremu niezbędnej po­mocy. Dotyczy to różnych zaburzeń w różnym stopniu.

W niektórych zaburzeniach (tzw. psychozach) zakłócenie równowagi psychicznej staje się szczególnie głębokie i całościowe, co zwykle wią­że się ze zmniejszeniem zdolności do krytycznej i realnej oceny sytua­cji oraz większym wpływem dezadaptacyjnym.

Zaburzenia psychiczne, podobnie jak i inne choroby, są wy­razem utraty zdolności skutecznego regulowania przez organizm swych stosunków wewnętrznych i wymiany ze środowiskiem, sprowa­dzającej utratę równowagi wewnętrznej lub adaptacji do środowiska, bądź jednego i drugiego. Celom skutecznej regulacji służą liczne ukła­dy organizmu, działające za pośrednictwem różnych czynności, m.in. metabolicznych, hormonalnych, nerwowych, psychicznych, powiąza­nych ze sobą w złożony i nie zawsze jeszcze jasny sposób. W przypad­ku zaburzeń psychicznych zakłóceniu ulegają głównie lub wyłącznie czynności psychiczne, także wtedy, gdy przyczyna tych zakłóceń tkwi poza organizmem (zaburzenia reaktywne) lub w innych jego czynnościach (zaburzenia organiczne).

Zaburzenia psychiczne, tak jak wszelkie choroby, wymagają kompe­tentnej pomocy ułatwiającej odzyskanie utraconej równowagi wew­nętrznej i adaptacji społecznej. Od innych.chorób różnią się sposobem przejawiania — sygnałem zakłócenia są tu przeżycia znajdujące wyraz w różnorodnych wypowiedziach i zachowaniach. Inną, specyficzną ce­chą.zaburzeń psychicznych jest to, że ich przejawy i wpływ dezadapta- cyjny wiążą się często z niespełnieniem przez chorych szczególnie waż­nych oczekiwań społecznych. Budzi to łatwo sprzeciw i potępienie ze strony nie dość życzliwego lub niedostatecznie zorientowanego otocze­nia, które też nie zawsze, z tego powodu, skłonne jest uznać chorobo­wą naturę obserwowanych zaburzeń i udzielić choremu niezbędnej po­mocy. Dotyczy to różnych zaburzeń w różnym stopniu.

W niektórych zaburzeniach (tzw. psychozach) zakłócenie równowagi psychicznej staje się szczególnie głębokie i całościowe, co zwykle wią­że się ze zmniejszeniem zdolności do krytycznej i realnej oceny sytua­cji oraz większym wpływem dezadaptacyjnym.

Zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne z lekarskiego punktu widzenia jest sta­nem tożsamym z brakiem zaburzeń psychicznych, tj. brakiem takich zakłóceń czynności psychicznych, które współczesna wiedza medyczna uważa za zjawiska chorobowe. Określenie to posługuje się normą praktyczną, opartą na kryteriach psychiatrycznych uwzględniają­cych różnorodne (indywidualne, społeczne) sfery działania organizmu ludzkiego.

Inne określenia zdrowia psychicznego odwołują się do: normy statystycznej — zdrowie jako pewna przeciętność, „normal­ność”; normy idealnej — zdrowie jako optimum lub maksimum pewnych wybranych cech, np. dojrzałości, sprawności życiowej, przy­stosowania społecznego, dobrego samopoczucia, samorealizacji; nor­my względnej — zdrowie jako zmieniający się, umowny korelat przekonań, wartości lub stosunków społecznych obowiązujących w pewnej społeczności czy kulturze.

Każde z wyżej wymienionych określeń zdrowia psychicznego ma swych zwolenników i każde zwraca uwagę na pewien ważny jego as­pekt – związek z czynnościami organizmu (lekarze), normatywność i rozpowszechnienie (psycholodzy), znaczenie motywacyjne (moraliści) oraz umowność kryteriów (antropolodzy).

Zaburzenia neurologiczne w zespołach hormonalnych

  • Podwzgórzyca

Jest to zespół neurohormonalny w przebiegu uszko­dzenia podwzgórza przez uraz, zakażenie lub czynnik toksyczny. Wy­stępuje zwykle u młodych kobiet. Objawia się bólami i zawrotami głowy, zaburzeniami snu, zaburzeniami koncentracji, lękami, ponadto zwiększonym łaknieniem i pragnieniem, zaburzeniami miesiączkowa­nia, bólami brzucha, otyłością. Leczenie objawowe.

  • Jadłowstręt psychiczny

Jest to zaburzenie przysadkowo-podwzgórzowe. Objawia się brakiem łaknienia, wychudzeniem, zaburzenia­mi miesiączki u kobiet, zwykle nadpobudliwością, niekiedy lękiem. Leczenie zwykle szpitalne. Stosuje się leki uspokajające, przeciwdepresyjne oraz anaboliczne środki niesteroidowe.

  • Niedoczynność tarczycy

Objawy neurologiczne to spowolnie­nie, niemożność szybkiego rozkurczu po skurczu mięśnia, senność, drętwienie kończyn dolnych, kurcze nocne mięśni łydek. Leczenie choroby podstawowej.

  • Nadczynność tarczycy

Neurologicznie objawia się nadpobudli­wością, drżeniem głowy i kończyn górnych, niekiedy zaburzeniami koncentracji, nadmierną męczliwośćią, czasami dochodzi do znaczne­go osłabienia mięśni — tzw. miopatii tyreotoksycznej.

  • Cukrzyca

W chorobie tej dochodzi do zaburzeń w przemianie ma­terii nerwów obwodowych — bezpośrednio lub pośrednio poprzez zmiany w naczyniach krwionośnych odżywiających nerw. Uszkodze­niu ulegają nerwy obwodowe, niekiedy rdzeń kręgowy. Występują bó­le i parestezje kończyn, zaburzenia czucia w kończynach, zniesienie odruchów, rzadziej niedowład kończyn. Objawem uszko­dzenia nerwów czaszkowych jest najczęściej opadanie powiek, zwykle jednej.

Poza bezpośrednim uszkodzeniem tkanki nerwowej cukrzyca jest często pośrednią przyczyną udarów mózgowych, ponieważ uszkodzenia przez nią spowodowane w naczyniach krwionośnych „sprzyjają” pow­stawaniu zakrzepów tętnic mózgowych. Przewlekłe zarostowe zmiany w drobnych naczyniach mózgowych są również przyczyną tzw. ence­falopatii cukrzycowej.

Zaburzenia neurologiczne w chorobach narządów wewnętrznych

  • Encefalopatia wątrobowa

W wyniku zaburzeń metabolicznych w ostrej i przewlekłej niewydolności wątroby następuje uszkodzenie mózgu (encefalopatia) nadmiarem toksycznych produktów przemiany materii. Występują okresy nawracającej śpiączki, zaburzenia psy­chiczne, napady padaczkowe, objawy zespołu móżdżkowego. Leczenie przyczynowe, tj. choroby wątroby, oraz objawowe uszkodzeń neurologicznych.

  • Encefalopatia w niewydolności nerek

 

Jest to uszkodzenie mózgu (encefalopatia) przez toksyczne, nie wydalane przez nerki produkty przemiany materii. Objawia się obniżeniem aktywności ośrodkowe­go układu nerwowego (apatią, spowolnieniem, sennością aż do śpiącz­ki mózgowej) lub jej wzmożeniem (niepokój, bezsenność, pobudzenie psychoruchowe, drgawki). Ponadto występują bóle głowy, mdłości, wy­mioty, niekiedy niedowłady kończyn, zapalenie wielonerwowe. Wcześ­nie rozpoczęte i systematycznie prowadzone zabiegi dializy znoszą te objawy i zapobiegają powstaniu trwałej encefalopatii.

  • Nowotwory złośliwe bez przerzutów do mózgu

Uszkodzenie układu nerwowego następuje głównie na drodze toksyczno-immunologicznej. Objawy kliniczne to najczęściej zapalenie wielonerwowe, bóle, parestezje, niedowłady wiotkie kończyn. Ponadto zespoły miasteniczne (nadmierna męczliwość mięśni szkieletowych przy powtarza­nych ruchach), zespoły móżdżkowe, piramidowe, zaburzenia psychicz­ne. Leczenie przyczynowe choroby podstawowej, tj. nowotworu, ponadto leczenie objawowe.