Archive for Czerwiec, 2012

Zaburzenia neurologiczne w zatruciach

  • Zatrucie przewlekłe nikotyną

Nikotynizm u palaczy powoduje powtarzające się skurcze naczyń tętniczych, zwłaszcza wieńcowych i kończyn dolnych, co prowadzi do mikrozawałów mięśnia serca i szyb­kiego rozwoju miażdżycy naczyń wieńcowych i obwodowych. Ponadto pobudzając zwoje przywspółczulnego układu nerwowego parasympa­tycznego nasila objawy dychawicy oskrzelowej i choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

  • Zatrucie alkoholem etylowym

Alkohol jest silną trucizną tkan­kową, działającą hamująco na ośrodkowy układ nerwowy, zwłaszcza na istotę siateczkową pnia mózgu i korę mózgową.

  • Zatrucie ostre

W pewnym okresie po wypiciu alkoholu wystę­pują zaburzenia złożonych funkcji psychicznych (uwagi, myślenia, pa­mięci, procesów kojarzenia), następnie zaburzenia koordynacji rucho­wej i zaburzenia mowy, zwykle z jednoczesnym pobudzeniem psycho­ruchowym. W następnej fazie występuje głęboka śpiączka, często z za­burzeniami oddechowymi i sercowo-naczyniowymi. Ostre zatrucie al­koholem etylowym przy stężeniach we krwi powyżej 500 mg% (5%o) powoduje zwykle zejście śmiertelne, najczęściej wskutek porażenia oś­rodka oddechowego pnia mózgu.

  • Zatrucie przewlekłe

Przy częstym nadużywaniu alkoholu etylowego występują zaburzenia wyższych czynności psychicznych, za­burzenia charakterologiczne, następnie ostre i przewlekłe psychozy al­koholowe. Wskutek niedoboru witaminy B1 (zwykle zaburzenia wchła­niania jelitowego – śluzówka jest uszkodzona przez alkohol) rozwija się encefalopatia niedoborowa i zespół otępienny.

  • Zatrucie alkoholem metylowym

Alkohol ten wywołuje zaburze­nia metabolizmu komórek, również w układzie nerwowym. Objawy neurologiczne to bóle i zawroty głowy, wymioty, zaburzenia przyto­mności, drgawki, zaburzenia oddechowe, uszkodzenie nerwów wzroko­wych z zaburzeniami wzroku aż do trwałej ślepoty włącznie.

  • Zatrucie barbituranami

Barbiturany, leki nasenne, pochodne kwasu barbiturowego, w dużych dawkach hamują ośrodki mózgowe, zwłaszcza oddechowy, uszkadzają naczynia krwionośne. Objawem zatrucia jest śpiączka, wąskie, nie reagujące na światło źrenice, skóra początkowo zaczerwieniona, potem sinoszarawa.

  • Zatrucie tlenkiem węgla

Tlenek węgla blokuje oddychanie tkan­kowe wskutek przemiany hemoglobiny krwi w karboksyhemoglobinę. W mózgu i rdzeniu powoduje obrzęk, liczne drobne ogniska martwicy, zanik elementów komórkowych. Przy lekkim zatruciu występu­ją bóle i zawroty głowy, nudności, wymioty. Przy ciężkim — długo­trwała śpiączka, czasem drgawki, wiśnioworóżowe zabarwienie skóry. Następstwem jest trwałe uszkodzenie mózgu, nerwów obwodowych i nerwowego układu autonomicznego. Najbardziej typowe są objawy parkinsonowskie.

  • Zatrucie pestycydami

Zwykle występuje u osób zatrudnionych w rolnictwie i ogrodnictwie. Pestycydy uszkadzają wiele narządów, w tym również mózg. Objawem zatrucia są bóle i zawroty głowy, osłabienie, wymioty, podrażnienie śluzówek. W cięższych zatruciach wy­stępują objawy psychotyczne, drgawki, śpiączka.

  • Zatrucie talem

Tal uszkadza elementy komórkowe mózgu i ner­wów obwodowych. Objawem zatrucia są bóle brzucha, nudności, wymioty, pobudzenie, bóle i parestezje kończyn. W okre­sie późniejszym – uszkodzenie wielu nerwów obwodowych, wypadanie włosów.

  • Zatrucia metalami ciężkimi

Zwykle są to przewlekłe zatrucia zawodowe. Metale ciężkie powodują uszkodzenia ośrodkowego i obwo­dowego układu nerwowego: mangan uszkadza mózg (encefalopatia), z przewagą objawów parkinsonowskich, ołów wywołuje zapalenie wielonerwowe i encefalopatię, rtęć — encefalopatię i usz­kodzenie autonomicznego układu nerwowego.

Zaburzenia neurologiczne w niedoborach witaminowych

Witaminy wchodzą w skład enzymów, biorących udział w regulacji przemiany materii. Ich niedobór prowadzi do zaburzeń metabolicz­nych, a po dłuższym czasie – do trwałych uszkodzeń w tkankach organizmu, w tym również niekiedy w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym.

Niedobór witaminy A powoduje tzw. kurzą ślepotę (niedowi­dzenie zmierzchowe).

Niedobór witaminy B, prowadzi do uszkodzenia górnej części pnia mózgu, do tzw. encefalopatii Wernickiego. W Polsce zdarza się rzadko, zwykle występuje w przewlekłym alkoholizmie. Obja­wia się nudnościami, wymiotami, bólami i zawrotami głowy, bezsennością. Prowadzi do uszkodzenia nerwów gałkoruchowych, ruchów mi­mowolnych, niekiedy niedowładu kończyn lub uszkodzenia nerwów obwodowych. Częste są ostre psychozy. Stadium zejściowym jest tzw. zespół psychoorganiczny Korsakowa z głębokimi zabu­rzeniami pamięci.

Niedobór witaminy B12.Następstwem jest uszkodzenie rdzenia, głównie tzw. sznurów i dróg piramidowych, w mniejszym stopniu ner­wów i mózgu. Objawy neurologiczne to zaburzenia równowa­gi, osłabienie lub zniesienie odruchów, obniżenie napięcia mięśniowe­go, niedowłady kończyn, zaburzenia czucia, dotyku, ucisku, wibracji, ułożenia, parestezje. Niekiedy zaburzenia psychiczne.

Leczenie niedoborów witaminowych polega na szybkim podaniu du­żych dawek odpowiednich witamin.

Inne choroby nerwowo-mięśniowe

  • Miastenia

Jest to rzadka choroba o nieznanej przyczynie, cha­rakteryzująca się narastającym osłabieniem mięśni szkieletowych po powtarzającym się wysiłku. Istotą są zaburzenia przewodnictwa w obrębie płytki ruchowej, czyli złącza nerwowo-mięśniowego. Choroba rozwija się zwykle w 20 – 30 latach życia, cza­sem chorują dzieci. Zwykle do pierwszych objawów należą: opadanie powiek, podwójne widzenia, cichnący głos, trudności w żu­ciu i połykaniu. Osłabienie mięśni oddechowych może doprowadzić do trudności w oddychaniu. Przebieg choroby jest postępujący.

Leczenie zachowawcze polega na podawaniu leków antycholinesterazowych.

Leczenie operacyjne przeprowadza się u chorych z przero­stem grasicy lub z grasiczakiem.

  • Porażenie okresowe napadowe

Choroba rzadka występująca ro­dzinnie lub sporadycznie. Objawia się napadami wiotkich, syme­trycznych porażeń mięśni kończyn. Napady te pojawiają się w 10 — 20 latach życia, trwają od kilku minut do wielu godzin. Towarzyszy im spadek poziomu potasu we krwi, zmiany w elektrokardiogramie (EKG) i elektromiogramie (EMG).

Leczenie. W czasie napadu podaje się potas i dekstrozę.

Zapobieganie napadom polega na stosowaniu odpowiedniej diety i leczeniu farmakologicznym.

  • Zapalenie wielomięśniowe

Zapalenie wielomięśniowe należy do grupy chorób autoimmunologicznych, zwanych kolagenozami. Objawia się osłabieniem, zanikiem i bólem mięśni. Częściej występuje u kobiet. Przebieg jest różny, zależnie od postaci choroby. Może być szybki i niepomyślny do łagodnego z nieznacznie narastają­cymi objawami. Czasami choroba ta towarzyszy nowotworom narzą­dów wewnętrznych. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na biopsji mięśniowej. Leczenie kortykosteroidami.

  • Uszkodzenie obwodowego układu nerwowego

Uszkodzenie obwodowego układu nerwowego, objawiające się porażeniami i zanikiem mięśni z towarzyszącymi im bólami i przeczulicą, występuje najczęściej (85%) w przebiegu guzkowego zapalenia tętnic (jedna z kolagenoz).

W rozpoznaniu tej choroby najważniejszą rolę odgrywa biop­sja tkanki podskórnej, czasem biopsja mięśniowa. Przebieg choroby jest postępujący.

Leczenie kortykosteroidami i lekami immunosupresyjnymi.

Choroby uwarunkowane genetycznie

Dystrofia mięśniowa postępująca charakteryzuje się postępują­cym zwyrodnieniem mięśni uwarunkowanym genetycznie. Pierwsze objawy pojawiają się, w zależności od postaci choroby, między 2 a 25 r. życia. Jest to postępujące osłabienie mięśni z towarzyszącym za­nikiem i przykurczami.

Miotonia to rzadka choroba o podłożu genetycznym, cechująca się przetrwałym skurczem mięśniowym, co powoduje, że chory np. po za­ciśnięciu pięści nie może szybko rozprostować palców. Istota choroby nie jest znana.

Dziecięcy zanik mięśni pochodzenia rdzeniowego to choroba uwarunkowana genetycznie, której istota polega na uszkodzeniu ko­mórek ruchowych rogów przednich rdzenia kręgowego. Pierwsze objawy pod postacią wiotkości, osłabienia i zaniku mięśni występują od urodzenia. Przebieg choroby jest niepomyślny.

Zanik strzałkowy postępujący, czyli zanik neuralny mięśni. Jest to przewlekła, rzadko występująca polineuropatia (zapalenie wielonerwowe), uwarunkowana genetycznie. Pierwsze objawy występują w wieku młodzieńczym pod postacią charaktery­stycznego zaniku mięśni kończyn dolnych (tzw. bocianie nogi) i zaburzeń czucia.

Rozpoznanie tej grupy chorób nerwowo-mięśniowych opiera się na wykonaniu specjalistycznych badań biochemicznych, na badaniach genetycznych, badaniu elektromiograficznym (EMG) i wykonaniu biopsji mięśni.

Leczenie. Stosuje się leki objawowe i rehabilitację. W tej grupie chorób podstawowe znaczenie ma poradnictwo genetyczne.

Uszkodzenia nerwu kulszowego

Rwa kulszowa czyli ischias. Jest to często spotykany zespół bólo­wy w obszarze nerwu kulszowego. Ból rozpoczyna się zwykle w okoli­cy lędźwiowej i promieniuje wzdłuż nerwu do kończyny dolnej. Naj­częstszą przyczyną są zmiany w krążkach międzykręgowych, pro­wadzące do uwypuklenia tzw. jądra miażdżystego i ucisku na korzenie rdzeniowe wchodzące w skład nerwu kulszowego. Przyczyną mogą być też zmiany zwyrodnieniowe na brzegach kręgów i inne zniekształcenia tej okolicy kręgosłupa. Także zgrubienia niektórych więzadeł kręgów lub osłon korzeni mogą powodować ucisk korzeni. Niekiedy występuje proces zapalny z obrzmieniem i przekrwieniem sa­mych korzeni tego nerwu. Ból może wystąpić nagle po uniesieniu cię­żaru, nagłym ruchu, potknięciu się itp. Zdarza się, że przyczyną bólu jest oziębienie okolicy krzyżowo-lędźwiowej lub nawet zmiany warun­ków meteorologicznych.

Objawy. Chorobę niejednokrotnie zapoczątkowują postrzały, tzw. lumbago, czyli bóle obejmujące okolicę krzyżowo-lędźwiową z usztywnieniem i nadmiernym wyprostowaniem tej części kręgosłupa (odruchowe napięcie mięśni). Często współistnieje boczne skrzywienie kręgosłupa. Każdy ruch jest bolesny. Dołączają się później (albo poja­wiają od razu) bóle promieniujące wzdłuż tylno-bocznej strony uda i podudzia, które mogą dochodzić do stopy, zwykle jednostronnie. Do­legliwości są wyzwalane lub nasilane przez kaszel, napięcie mięśni brzucha (drażnienie na skutek wzrostu ciśnienia płynu mózgowo-rdze­niowego), uniesienie wyprostowanej kończyny, zgięcie głowy lub tuło­wia (mechanizm pociągania korzeni). Mogą dołączyć się też objawy uszkodzenia korzeni: osłabienie czucia (zwykle na tylnej lub bocznej powierzchni i na stopie), osłabienie siły mięśni podudzia i stopy (na­wet jej opadanie). W długotrwałym przebiegu choroby niekiedy dołą­cza się zanik i zwiotczenie mięśni podudzia (zmniejszenie obwodu w porównaniu ze zdrowym).

Przy chodzeniu chorzy oszczędzają zajętą kończynę, utrzymując ją w zgięciu, i unikają opierania się na pięcie. Ruchy wykonują powoli, bardzo ostrożnie. Zmiany chorobowe dotyczą najczęściej tarczy międzykręgowej IV i V kręgu lędźwiowego (L4 —L5) oraz między ostatnim kręgiem lędźwiowym i pierwszym krzyżowym (L5 – S,). Częstość na­wrotów i czas trwania dolegliwości są bardzo różne i zależą w znacz­nej mierze od przyczyn zespołu.

Rozpoznanie opiera się na badaniu neurologicznym (promienio­wanie bólu, lokalizacja zaburzeń czucia, zachowanie się odruchów) oraz radiologicznym badaniu kręgosłupa, które zwykle wykazuje obec­ność zmian zwyrodnieniowych, przewężenie przestrzeni międzykręgowych, asymetrię kręgów, zniszczenia lub złamania. Uszkodzenia mogą być również spowodowane zmianami nowotworowymi lub gruźlicą kręgów. Przy podejrzeniu uwypuklenia lub wypadnięcia krążka międzykręgowego (zwanego też tarczą, a potocznie dyskiem) badania ra­diologiczne wykonuje się po podaniu kontrastu w celu uwidocznienia korzeni rdzeniowych (radikulografia) lub stwierdzenia uwypu­klenia tarczy między kręgowej (mielografia).

Leczenie zachowawcze zwykłej rwy kulszowej w ostrym ok­resie polega na leżeniu na wznak na nieuginającym się podłożu (de­ska podłożona pod materac), niekiedy z nogami zgiętymi w stawach biodrowych i kolanowych prawie pod kątem prostym, przy podpartych łydkach. Podaje się leki przeciwbólowe i rozkurczowe, nierzadko przeciwzapalne, witaminy, niekiedy kortykosteroidy.

Zależnie od stanu i okresu choroby, stosuje się różne zabiegi re­habilitacyjne: masaż mięśni przykręgosłupowych i kończyny, ćwiczenia rozluźniające, wyciąg, a także zabiegi fizykoterapeutyczne: nagrzewania (np. diatermia, solux), ultradźwięki, jontoforeza, specjalne kąpiele. W późniejszym okresie zaleca się układ regularnych ćwi­czeń korekcyjnych i wzmacniających mięśnie przykręgosłupowe oraz brzucha.

Leczenie operacyjne polega na usunięciu zwyrodniałego krążka międzykręgowego. Wskazaniem do leczenia operacyjnego są częste nawroty dolegliwości bólowych, uporczywe utrzymywanie się bólów i narastanie objawów uszkodzenia korzeni (zwłaszcza niedowła­dów), mimo dłuższego leczenia.

Uszkodzenie splotu ramiennego

Korzenie rdzeniowe zaopatrujące kończynę górną tworzą splot ramienny, z którego wychodzą nerwy obwodowe. Splot może ulec uszkodzeniu (częściowo lub w całości) wskutek urazu, rozciągnię­cia, rozerwania lub ucisku. Może się to zdarzyć np. w przebiegu zwichnięcia w stawie barkowym, u noworodka wskutek urazu około­porodowego. Przy częściowym uszkodzeniu splotu porażenie i inne za­burzenia mogą tworzyć różne zespoły.

  • Górny zespół korzeniowy

Zaburzenia czuciowo-ruchowe dotyczą głównie ramienia. Zasadnicze objawy to upośledzenie odwodzenia ra­mienia oraz zginania przedramienia; czucie osłabione jest na ze­wnętrznej stronie barku i ramienia.

  • Dolny zespół korzeniowy

Dolny zespół korzeniowy daje zaburzenia podobne do spotyka­nych przy mieszanym uszkodzeniu nerwów łokciowego i pośrodkowego.

  • Rwa splotu ramiennego

Są to bóle w obszarze tego splotu, spowo­dowane często przez zmiany zwyrodnieniowe części szyjnej kręgosłu­pa, rzadko z przepukliną jądra miażdżystego. Może się też rozwinąć wtórnie odczyn zapalny osłonek korzeni. Niekiedy tylko przyczyną rwy jest pierwotny proces zapalny tej okolicy. Ból korzeniowy nasila się przy ruchach głową, kaszlu, kichaniu i promieniuje wzdłuż koń­czyny górnej. Bóle mogą być również wywołane przez nowotwory oko­licy splotu, nacieki zapalne itp. W przypadkach takich dolegliwości nasilają się stopniowo, a wraz z nimi narastają zaburzenia czuciowe i ruchowe.

Leczenie. W zwykłej rwie korzeniowej stosuje się środki przeciwbólowe, przeciwzapalne, hormony kory nadnerczy, a następnie zabiegi rehabilitacyjne. Może zajść potrzeba unieruchomienia szyi za pomocą kołnierza. W szczególnych przypadkach stosowane jest lecze­nie chirurgiczne.

Najczęstsze uszkodzenia pojedynczych nerwów obwodowych

  • Nerw promieniowy

Przyczyną uszkodzenia tego nerwu może być ucisk na poziomie ramienia, zwykle przez przyciśnięcie do twarde­go podłoża (często w czasie snu w upojeniu alkoholowym – tzw. po­rażenie sobotniej nocy). Inną przyczyną bywa ucisk szczudeł (u osób ich używających) w dole pachowym (wtedy zwykle uszkodzeniu ulegają i inne nerwy). Przerwanie ciągłości nerwu lub jego naruszenie może być spowodowane urazem (np. może towarzyszyć złamaniu koń­czyny).

Objawem porażenia nerwu promieniowego jest charakterystycz­na „ręka opadająca” z niemożnością prostowania w nadgarstku i w podstawowych stawach palców. Ograniczone zaburzenia czuciowe są niewielkie lub nie występują wcale.

  • Nerw pośrodkowy

Przeważnie ulega on uszkodzeniu wskutek ura­zów, np. zranienia szkłem w okolicy nadgarstka. Najbardziej widoczne jest upośledzenie niektórych ruchów kciuka (przeciwstawienie do pal­ca V, ruch zgięcia i odwodzenia) oraz zanik mięśni kłębu kciuka (pow­staje tzw. „ręka małpia”). Przy uszkodzeniu na wyższym poziomie, np. stawu łokciowego, upośledzone jest też zginanie palców, najbar­dziej kciuka, palca wskazującego i średniego — przy ruchu zginania palców ręka układa się „jak do przysięgi”. Czucie jest zaburzone na części dłoni od strony kciuka. Jeśli nerw pośrodkowy ulega uszko­dzeniu w tzw. zespole cieśni nadgarstka, zjawiają się często bardzo przykre bóle.

  • Nerw łokciowy

Nerw łokciowy może ulec uszkodzeniu przy złamaniu kości w oko­licy stawu łokciowego lub przy zwichnięciu tego stawu. Bywa też na­rażony na powtarzający się ucisk w rowku nerwu łokciowego, gdzie nie ma osłony tkanek (np. przy pracy połączonej z silnym opieraniem się na zgiętym łokciu). Uszkodzenie nerwu łokciowego osłabia zgina­nie ręki, powoduje porażenie niektórych drobnych mięśni dłoni. Upoś­ledzony jest ruch przywodzenia kciuka do palca wskazującego, a tak­że ruchy innych palców. Później rozwija się zanik niektórych mięśni, zwłaszcza między kciukiem i palcem wskazującym. Ręka przybiera wygląd szponiasty. Czucie zaburzone jest na części ręki od strony palca małego.

Leczenie uszkodzeń nerwów polega na rehabilitacji i zapewnieniu właściwego ułożenia. Stosowane leki mają wpływać na poprawę ukr­wienia, stymulację aktywności nerwu oraz jego regenerację. W razie przerwania ciągłości nerwu może zachodzić potrzeba wykonania za­biegu chirurgicznego.

Badanie elektromiograficzne (EMG) i badanie szybkości przewodze­nia w nerwie umożliwiają ocenę stopnia i miejsca uszkodzenia nerwu, ocenę czynności mięśni oraz dostarczają danych mówiących o postępie procesu odnowy. Odradzające się włókna nerwowe wzrastają z szyb­kością ok. 1 mm na dobę.

Najczęstsze uszkodzenia nerwów rdzeniowych

Zapalenie wielonerwowe, czyli polineuropatia. Jest to zespół ob­jawów uszkodzenia wielu nerwów obwodowych, wyrażający się naj­częściej symetrycznie i najsilniej w dalszych odcinkach kończyn. Przyczyny są różnorakie; mogą być toksyczne (np. zatrucie talem, arsenem, ołowiem, alkoholem etylowym, niektórymi lekami), zakaźne i neuroalergiczne (np. błonica, bruceloza, dur, odczyny poszczepienne); mogą nimi być zaburzenia metaboliczne (cukrzyca, mocznica, porfiria), niedożywienie i zwitaminoza B1 (beri-beri, pelagra, alkoholizm, ciąża), niektóre choroby nowotworowe, niektóre choroby naczyniowe, czynniki genetyczne oraz inne dotychczas nie wyjaśnione.

Objawy są różnorodne. Mogą to być: niedowład lub pora­żenie wiotkie, przy czym zwykle najbardziej dotknięte są ręce i stopy, wyjątkowo może dojść nawet do zajęcia mięśni oddechowych; zaburzenia czucia — osłabienie czucia powierzchownego, czę­sto obejmujące obszar skarpetek i rękawiczek; mogą też wystąpić zaburzenia tzw. czucia głębokiego (niemożność określenia ułożenia palców, a nawet pozycji rąk i stóp), bóle, przeczulica, drętwienie itp. sensacje; dochodzi niekiedy do zaniku mięśni, zwłaszcza w dalszych odcinkach kończyn; obserwuje się zmiany skórne związane z zaburzeniami odżywczymi (troficznymi), takie jak: ścieńczenie skó­ry, sinica, oziębienie, odparzenia, pęcherze, pocenie, rogowacenie naskórka, kruchość paznokci itp.; osłabienie lub brak niektó­rych odruchów w kończynach. Wszystkie te objawy współistnieją rzadko. Na ogół przeważają niektóre z nich, w zależności od rodzaju polineuropatii. Niekiedy dołączają się uszkodzenia nerwów czaszko­wych.

Zespół Guillain-Barre jest to rodzaj polineuropatii, w któ­rym objawy poprzedza zwykle nieżyt dróg oddechowych. Stopniowo występuje niedowład wiotki kończyn; stosunkowo często zajęte bywa­ją części bliższe kończyn. Może też Wystąpić zjawisko „wstępowania” niedowładu; choroba ta rozpoczyna się osłabieniem kończyn dolnych, następnie niedowład obejmuje wyżej leżące odcinki ciała: mięśnie tu­łowia i klatki piersiowej, kończyny górne i mięśnie twarzy. Często współistnieją zaburzenia czucia, głównie głębokiego. W płynie mózgowo-rdzeniowym występują charakterystyczne zmiany.

W polineuropatii po błonicy pojawia się niedowład pod­niebienia i mięśni gardła (zmieniona mowa, utrudnione połykanie), mogą być też uszkodzone inne nerwy czaszkowe (np. w późniejszym okresie charakterystycznym objawem jest porażenie akomodacji oka i chory nie może czytać z bliska). Znacznie później i stosunkowo rzadko dołączają się porażenia kończyn.

Polineuropatia alkoholowa jest skutkiem długotrwałego toksycznego działania alkoholu oraz wtórnego niedostatku witaminy B1 i innych czynników (niedobory pokarmowe). Cechuje się silnymi bólami kończyn, zwłaszcza dolnych, odsiebnymi zaburzeniami czucia, symetrycznym niedowładem dalszych części kończyn. Mogą dołączyć się zaburzenia czucia ułożenia z niezbornością ruchów, a także zabu­rzenia psychiczne (tzw. zespół Korsakowa).

Polineuropatia arsenowa rozwija się po nadużywaniu le­ków z arsenem lub spożywaniu pokarmów zanieczyszczonych niektóry­mi środkami owadobójczymi. Dominują silne bóle i przeczulica koń­czyn.

Polineuropatia wywołana talem, znajdującym się w trutkach przeciw szczurom i w środkach grzybobójczych, ma przebieg podobny jak polineuropatia arsenowa. Charakterystyczne jest wypa­danie włosów i zmiany troficzne skóry.

Polineuropatia w przewlekłym zatruciu ołowiem. Poza takimi objawami, jak bóle głowy, bóle brzucha i niedokrwistość, występuje zwykle obustronny niedowład prostowników rąk (ręce opa­dające), bez zaburzeń czucia.

Polineuropatia w przebiegu cukrzycy, zwłaszcza dłu­gotrwałej, niewyrównanej, rozwija się u 20 — 40% chorych. Przeważają symetryczne zaburzenia czucia (głównie dalszych odcinków kończyn dolnych), pieczenie stóp, mrowienie, cierpnięcie, drętwienie, kurcze (nierzadko w nocy), bywają zaburzenia czucia ułożenia, może dołączyć się niedowład dalszych odcinków kończyn dolnych. Niekiedy zaburze­nia występują niesymetrycznie i dotyczyć mogą mięśni bliższych obrę­czy biodrowej (głównie ud). Mogą wystąpić też niedowłady nerwów gałkoruchowych.

Leczenie. Podstawą leczenia polineuropatii jest wyrównanie za­burzeń choroby zasadniczej. Ponadto podaje się witaminy, preparaty stymulujące, usprawniające obwodowe krążenie, a w niektórych ro­dzajach polineuropatii — hormony kory nadnerczy. Stosuje się też masaże, a następnie stopniowo gimnastykę.

W zapobieganiu i wczesnym wykrywaniu zaburzeń podstawo­wą rolę odgrywają badania kontrolne osób narażonych na działanie szkodliwych czynników i odpowiednia ochrona, a w razie pojawienia się objawów zmiana rodzaju pracy.

Najczęstsze uszkodzenia nerwów czaszkowych

  • Nerwobóle (neuralgia) nerwu trójdzielnego (V)

Są to napa­dowe silne bóle części twarzy i czoła. Najczęstszy jest tzw. nerwo­ból pierwotny (neuralgia samoistna) występujący na ogół po 50 r. życia. Przyczyna tej dolegliwości jest niejasna. Uważa się, że może to być ucisk nieprawidłowych tętniczek na korzeń czuciowy te­go nerwu. Bóle są rwące, bywają piekące lub palące („nie do wytrzymania”). Rozpoczynają się w obrębie jednej lub dwóch gałęzi nerwu V, zwykle dru­giej lub trzeciej, unerwiających szczękę i żuchwę. Odznaczają się wyjątkowo dużym nasileniem. Pojawiają się błyskawicznie i trwają przeważnie kilka lub kilkadziesiąt se­kund. Czasem serie bólów trwają kilkanaście minut. Dotknięcie określonej okolicy (po­liczka, nosa, wargi) wywołuje napad (tzw. strefa spustowa). Napad mogą też wyzwalać ruchy twarzy, gryzienie, mówienie, otwarcie ust, a nawet powiew. Częstotliwość napadów bywa różna, od kilku w miesiącu (lub rzadziej) do kilkunastu (a czasem znacznie częś­ciej) w ciągu dnia. Początkowo między napa­dami nie występują dolegliwości, z biegiem jednak lat może pojawić się stały, głuchy ból, a napady mogą stać się dłuższe. Dolegliwościom tym nie towarzyszą żadne zaburzenia ruchowe i czuciowe. Napady mo­gą ustępować na całe lata i znów wracać.

  • Neuralgia objawowa (wtórna)

Bóle na ogół nie mają tak gwałtownego charakteru jak w neuralgii samoistnej i są długotrwa­łe, Przyczyną jest uszkodzenie nerwu lub ucisk przez guz, tęt­niak lub proces zapalny. Bóle mogą być również następstwem pół­paśca, mogą towarzyszyć chorobie zwanej stwardnieniem rozsia­nym. Objawom bólowym towarzyszą odchylenia od normy w ba­daniu neurologicznym, np. osłabienie czucia na twarzy, zniesienie odruchu rogówkowego, osłabienie mięśni żwaczy.

Rozpoznanie opiera się na badaniach radiologicznych czasz­ki, mających na celu uwidocznienie ewentualnych zmian kostnych w pobliżu wyjścia lub przebiegu nerwu. Pomocne są badania stoma­tologiczne i laryngologiczne, mające na celu ewentualne wyklucze­nie choroby zębów lub zatok przynosowych. Gdy zachodzi podejrze­nie procesu uciskowego, konieczne jest przeprowadzenie badań w szpitalu.

Leczenie. W neuralgii samoistnej stosuje się leczenie farmakologiczne (leki stosowane w padaczce, leki przeciwbólowe, niekiedy duże dawki witaminy B12). Jeśli nie przynosi ono poprawy, stosowane są metody chirurgiczne, np. blokada nowokainowa, wstrzyknięcie alkoholu w okolicę nerwu, przecięcie gałęzi nerwu, a nawet operacja wewnątrzczaszkowa.

W neuralgii objawowej stosowane jest przede wszystkim leczenie przyczynowe.

  • Nerwoból pierwotny nerwu językowo-gardłowego (IX)

Nerwoból pierwotny nerwu językowo-gardłowego (IX) wy­stępuje rzadko. Nagłe, bardzo silne bóle pojawiają się jednostron­nie u nasady migdałka i promieniują do ucha, niekiedy do żu­chwy. Wyzwalać je może połykanie, otwieranie ust, wysuwanie języka.

  • Uszkodzenie obwodowe nerwu twarzowego (VII)

Przejawia się ono na ogół jednostronnym niedowładem lub porażeniem mięśni twarzy.

W porażeniu pierwotnym, samoistnym, objawy wystę­pują nagle, bez uchwytnej przyczyny, często jednak bywają poprzedzo­ne ochłodzeniem twarzy. Nerw VII przebiega w wąskim kanale kost­nym i jest wrażliwy na różne czynniki, które mogą spowodować zmia­ny w jego unaczynieniu i w następstwie wywołać obrzęk. Możliwe jest tło alergiczne lub wirusowe. Wszystkie ruchy mimiczne są upośledzo­ne, chory po stronie niedowładu nie marszczy czoła, nie zamyka oka, ma opadnięty kąt ust i wygładzony fałd nosowowargowy, policzek jest wiotki.

Objawowe (wtórne) uszkodzenie nerwu VII może być wynikiem różnych procesów chorobowych, np. zakażeń, ucisku przez guz, tętniak lub złamaną kość skroniową.

Leczenie. Większość samoistnych porażeń obwodowych nerwu twarzowego (80%) jest całkowicie wyleczalnych. Lekkie postacie mogą ustąpić samoistnie. Chory powinien chronić twarz przed ozię­bieniem, wskazane są ciepłe, suche okłady na okolicę ucha i policz­ka. Stosowane są środki przeciwobrzękowe, poprawiające krążenie, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, stymulujące czynność nerwu oraz witaminy. Niedomykające się oko zasłania się opaską (zwła­szcza na noc), aby chronić rogówkę przed wyschnięciem. Korzystnie działa masaż twarzy i zapobieganie przykurczom przez odpowiednie nałożenie przylepca. W ciężkich przypadkach porażenia samoistne­go może być stosowane operacyjne odbarczenie nerwu w kanale kostnym.

Ból głowy Hortona

Odmienny od migreny, występuje częściej u mężczyzn. Nagle pojawia się bardzo silny, krótkotrwały ból palący lub pulsujący, obejmuje gałkę oczną, skroń i policzek. Towarzyszy mu łza­wienie oka, zaczerwienienie twarzy po stronie bólu (odmiennie niż w migrenie, w której zwykle twarz blednie), niekiedy wyciek z nosa i pulsowanie tętnicy skroniowej. Chorzy są pobudzeni. Przyczyną tego typu bólu jest nadmierne rozszerzenie tętnicy szyjnej zewnę­trznej po jednej stronie w związku z wyzwoleniem znacznej ilości histaminy.

Leczenie. Polega ono przede wszystkim na wykryciu pierwotnej przyczyny bólu głowy lub wyłączeniu istnienia tzw. bólu objawowego. Wykonuje się badania neurologiczne i w razie potrzeby – badania po­mocnicze. Przeprowadza się zwykle badanie elektroencefalograficzne (EEG), a w razie podejrzenia o ucisk — również badania neuroradiolo­giczne. Niekiedy konieczne są inne badania specjalistyczne, aby wyk­ryć przyczynę i ukierunkować leczenie. Wyłączenie z jadłospisu po­karmów prowokujących napad (np. czekolada, orzechy, kakao, tłuste potrawy, alkohol) zapobiega jego pojawieniu się. Należy unikać stre­sów i przykrych przeżyć emocjonalnych, hałasu, silnego światła, dłu­giego oglądania telewizji, wielogodzinnego czytania, zmęczenia, dłu­giej jazdy samochodem. Spośród leków stosowane są środki regulujące zaburzoną czynność naczyń i zmniejszające napięcie układu nerwowe­go (np. Coffecorn), leki przeciwbólowe i uspokajające, środki mające wpływ na wyrównanie zaburzeń przemiany serotoniny.

Zapobieganie wszystkim bólom głowy samoistnym polega na: pro­wadzeniu higienicznego trybu życia, uprawianiu sportu, częstym prze­bywaniu na świeżym powietrzu, usunięciu przyczyn nadmiernego na­pięcia psychicznego, czasem zmianie klimatu. Gdy przyczyną bólów jest nadmierne napięcie mięśni karku, stosowane są ćwiczenia rozluź­niające. Może pomóc zmiana kąta nachylenia pulpitu (stołu) w czasie pracy. Ćwiczenia zapobiegają narastaniu zmian zwyrodnieniowych w kręgosłupie szyjnym, a odpowiednie ułożenie w czasie snu (płaskie z podłożonym wałkiem pod głowę) pozwala na jego odciążenie.