Archive for the ‘Choroby układu nerwowego’ Category

Najczęstsze uszkodzenia nerwów czaszkowych

  • Nerwobóle (neuralgia) nerwu trójdzielnego (V)

Są to napa­dowe silne bóle części twarzy i czoła. Najczęstszy jest tzw. nerwo­ból pierwotny (neuralgia samoistna) występujący na ogół po 50 r. życia. Przyczyna tej dolegliwości jest niejasna. Uważa się, że może to być ucisk nieprawidłowych tętniczek na korzeń czuciowy te­go nerwu. Bóle są rwące, bywają piekące lub palące („nie do wytrzymania”). Rozpoczynają się w obrębie jednej lub dwóch gałęzi nerwu V, zwykle dru­giej lub trzeciej, unerwiających szczękę i żuchwę. Odznaczają się wyjątkowo dużym nasileniem. Pojawiają się błyskawicznie i trwają przeważnie kilka lub kilkadziesiąt se­kund. Czasem serie bólów trwają kilkanaście minut. Dotknięcie określonej okolicy (po­liczka, nosa, wargi) wywołuje napad (tzw. strefa spustowa). Napad mogą też wyzwalać ruchy twarzy, gryzienie, mówienie, otwarcie ust, a nawet powiew. Częstotliwość napadów bywa różna, od kilku w miesiącu (lub rzadziej) do kilkunastu (a czasem znacznie częś­ciej) w ciągu dnia. Początkowo między napa­dami nie występują dolegliwości, z biegiem jednak lat może pojawić się stały, głuchy ból, a napady mogą stać się dłuższe. Dolegliwościom tym nie towarzyszą żadne zaburzenia ruchowe i czuciowe. Napady mo­gą ustępować na całe lata i znów wracać.

  • Neuralgia objawowa (wtórna)

Bóle na ogół nie mają tak gwałtownego charakteru jak w neuralgii samoistnej i są długotrwa­łe, Przyczyną jest uszkodzenie nerwu lub ucisk przez guz, tęt­niak lub proces zapalny. Bóle mogą być również następstwem pół­paśca, mogą towarzyszyć chorobie zwanej stwardnieniem rozsia­nym. Objawom bólowym towarzyszą odchylenia od normy w ba­daniu neurologicznym, np. osłabienie czucia na twarzy, zniesienie odruchu rogówkowego, osłabienie mięśni żwaczy.

Rozpoznanie opiera się na badaniach radiologicznych czasz­ki, mających na celu uwidocznienie ewentualnych zmian kostnych w pobliżu wyjścia lub przebiegu nerwu. Pomocne są badania stoma­tologiczne i laryngologiczne, mające na celu ewentualne wyklucze­nie choroby zębów lub zatok przynosowych. Gdy zachodzi podejrze­nie procesu uciskowego, konieczne jest przeprowadzenie badań w szpitalu.

Leczenie. W neuralgii samoistnej stosuje się leczenie farmakologiczne (leki stosowane w padaczce, leki przeciwbólowe, niekiedy duże dawki witaminy B12). Jeśli nie przynosi ono poprawy, stosowane są metody chirurgiczne, np. blokada nowokainowa, wstrzyknięcie alkoholu w okolicę nerwu, przecięcie gałęzi nerwu, a nawet operacja wewnątrzczaszkowa.

W neuralgii objawowej stosowane jest przede wszystkim leczenie przyczynowe.

  • Nerwoból pierwotny nerwu językowo-gardłowego (IX)

Nerwoból pierwotny nerwu językowo-gardłowego (IX) wy­stępuje rzadko. Nagłe, bardzo silne bóle pojawiają się jednostron­nie u nasady migdałka i promieniują do ucha, niekiedy do żu­chwy. Wyzwalać je może połykanie, otwieranie ust, wysuwanie języka.

  • Uszkodzenie obwodowe nerwu twarzowego (VII)

Przejawia się ono na ogół jednostronnym niedowładem lub porażeniem mięśni twarzy.

W porażeniu pierwotnym, samoistnym, objawy wystę­pują nagle, bez uchwytnej przyczyny, często jednak bywają poprzedzo­ne ochłodzeniem twarzy. Nerw VII przebiega w wąskim kanale kost­nym i jest wrażliwy na różne czynniki, które mogą spowodować zmia­ny w jego unaczynieniu i w następstwie wywołać obrzęk. Możliwe jest tło alergiczne lub wirusowe. Wszystkie ruchy mimiczne są upośledzo­ne, chory po stronie niedowładu nie marszczy czoła, nie zamyka oka, ma opadnięty kąt ust i wygładzony fałd nosowowargowy, policzek jest wiotki.

Objawowe (wtórne) uszkodzenie nerwu VII może być wynikiem różnych procesów chorobowych, np. zakażeń, ucisku przez guz, tętniak lub złamaną kość skroniową.

Leczenie. Większość samoistnych porażeń obwodowych nerwu twarzowego (80%) jest całkowicie wyleczalnych. Lekkie postacie mogą ustąpić samoistnie. Chory powinien chronić twarz przed ozię­bieniem, wskazane są ciepłe, suche okłady na okolicę ucha i policz­ka. Stosowane są środki przeciwobrzękowe, poprawiające krążenie, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, stymulujące czynność nerwu oraz witaminy. Niedomykające się oko zasłania się opaską (zwła­szcza na noc), aby chronić rogówkę przed wyschnięciem. Korzystnie działa masaż twarzy i zapobieganie przykurczom przez odpowiednie nałożenie przylepca. W ciężkich przypadkach porażenia samoistne­go może być stosowane operacyjne odbarczenie nerwu w kanale kostnym.

Ból głowy Hortona

Odmienny od migreny, występuje częściej u mężczyzn. Nagle pojawia się bardzo silny, krótkotrwały ból palący lub pulsujący, obejmuje gałkę oczną, skroń i policzek. Towarzyszy mu łza­wienie oka, zaczerwienienie twarzy po stronie bólu (odmiennie niż w migrenie, w której zwykle twarz blednie), niekiedy wyciek z nosa i pulsowanie tętnicy skroniowej. Chorzy są pobudzeni. Przyczyną tego typu bólu jest nadmierne rozszerzenie tętnicy szyjnej zewnę­trznej po jednej stronie w związku z wyzwoleniem znacznej ilości histaminy.

Leczenie. Polega ono przede wszystkim na wykryciu pierwotnej przyczyny bólu głowy lub wyłączeniu istnienia tzw. bólu objawowego. Wykonuje się badania neurologiczne i w razie potrzeby – badania po­mocnicze. Przeprowadza się zwykle badanie elektroencefalograficzne (EEG), a w razie podejrzenia o ucisk — również badania neuroradiolo­giczne. Niekiedy konieczne są inne badania specjalistyczne, aby wyk­ryć przyczynę i ukierunkować leczenie. Wyłączenie z jadłospisu po­karmów prowokujących napad (np. czekolada, orzechy, kakao, tłuste potrawy, alkohol) zapobiega jego pojawieniu się. Należy unikać stre­sów i przykrych przeżyć emocjonalnych, hałasu, silnego światła, dłu­giego oglądania telewizji, wielogodzinnego czytania, zmęczenia, dłu­giej jazdy samochodem. Spośród leków stosowane są środki regulujące zaburzoną czynność naczyń i zmniejszające napięcie układu nerwowe­go (np. Coffecorn), leki przeciwbólowe i uspokajające, środki mające wpływ na wyrównanie zaburzeń przemiany serotoniny.

Zapobieganie wszystkim bólom głowy samoistnym polega na: pro­wadzeniu higienicznego trybu życia, uprawianiu sportu, częstym prze­bywaniu na świeżym powietrzu, usunięciu przyczyn nadmiernego na­pięcia psychicznego, czasem zmianie klimatu. Gdy przyczyną bólów jest nadmierne napięcie mięśni karku, stosowane są ćwiczenia rozluź­niające. Może pomóc zmiana kąta nachylenia pulpitu (stołu) w czasie pracy. Ćwiczenia zapobiegają narastaniu zmian zwyrodnieniowych w kręgosłupie szyjnym, a odpowiednie ułożenie w czasie snu (płaskie z podłożonym wałkiem pod głowę) pozwala na jego odciążenie.

Bóle głowy

Przyczyny bólów głowy są bardzo różnorodne, często trudne do uch­wycenia. Ból głowy jest związany z podrażnieniem wrażliwych struk­tur mających bólowe zakończenia nerwowe. Do struktur tych należą: powłoki czaszki, mięśnie pokrywy czaszki i karku, okostna, tkanki oczodołu, jama nosowa, a zwłaszcza ujścia zatok przynosowych, ucho wewnętrzne i środkowe, zęby, część opony twardej (głównie na podsta­wie mózgu), pnie i zwoje niektórych nerwów czaszkowych oraz gór­nych nerwów rdzeniowych, a co najważniejsze, naczynia mózgu, zwła­szcza tętnice oponowe, duże pnie naczyniowe na podstawie czaszki oraz pnie tętnicze zewnątrzczaszkowe. Kości czaszki i tkanka mózgowa są niewrażliwe na ból. Ból może wynikać z ucisku, pociągania, przemieszczenia i podrażnienia tych wrażliwych struktur.

Do przyczyn ogólnych wywołujących ból głowy należą: cho­roby zakaźne (np. grypa, w której ból zlokalizowany jest zwykłe w okolicy czoła), choroby narządów wewnętrznych (np. niewydolność ne­rek, wątroby, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, choroby układu odde­chowego), przewlekłe zatrucia, choroby krwi (np. niedokrwistość), czynniki biometeorologiczne.

Nadciśnienie tętnicze nie należy do najczęstszych przyczyn bólów głowy. Wysokie ciśnienie rozkurczowe, przekraczające 120—130 mm Hg, powoduje często charakterystyczne bóle. Są one tę­pe, nierzadko pulsujące i na ogół rozpoczynają się w okolicy potylicz­nej. Typowo pojawiają się rano, najwyraźniejsze są w okresie budze­nia, potem zmniejszają się. Pochylanie się, kaszel, wysiłek czy napię­cie nasilają dolegliwości. Towarzyszą im inne objawy występujące w nadciśnieniu: uczucie przepełnienia w obrębie czaszki, zawroty głowy, zaczerwienienie twarzy, uczucie uderzania fali ciepła do głowy i nie­pokój. Często nie ma prostej zależności między intensywnością bólów a wzrostem ciśnienia (bóle mogą pojawić się również przy jego spadku). Umiarkowanie podniesione ciśnienie może nie wywoływać bólów gło­wy. Bóle głowy u osób z takim nadciśnieniem są nierzadko związane z reakcją nerwicową, spowodowaną obawą przed grożącym niebezpie­czeństwem skutków dużego wzrostu ciśnienia.

Do przyczyn miejscowych wywołujących bóle głowy należą: zlokalizowane w obrębie czaszki procesy nowotworowe, krwiaki i rop­nie, przy których objawy bólowe są spowodowane przez wzrost ciśnie­nia śródczaszkowego, a także zmiany pourazowe opon i zmiany poza- palne. Bóle głowy pochodzenia ocznego występują w jaskrze oraz poja­wiają się przy wadach wzroku (także w związku ze źle dobranymi szkłami korekcyjnymi). Typowe są bóle głowy w ostrym zapaleniu za­tok; zwykle pojawiają się rano, nasilają się, a po południu stopniowo ustępują. W przewlekłym zapaleniu zatok bóle są rzadkie i niezbyt na­silone. Na ogół ból głowy stanowi dolegliwość niegroźną. Niekiedy jednak jest on alarmującym sygnałem choroby układu nerwowego.

Bóle głowy samoistne, najczęstsze, nie mają jednoznacznej przyczyny. Są one zwykle spowodowane zaburzeniami naczynioruchowymi występującymi w połączeniu z nadmiernym napię­ciem mięśni karku i głowy oraz z napięciem nerwicowym. Stresy i sta­ny emocjonalne, przemęczenie, brak snu, nadmierne palenie papiero­sów, alkohol, zmiany atmosferyczne nasilają te bóle lub je wyzwalają. Określa się je jako tzw. zwykłe bóle naczynioruchowe. Ma­ją one charakter uporczywy i nawracający. Rozwijają się powoli, obejmują całą głowę lub lokalizują się w okolicy czołowej i w skro­niach. Trwają cały dzień, kilka dni, a nawet tygodni.

  • Migrena

Dolegliwość ta ma nierzadko podłoże dziedziczne i wystę­puje częściej u kobiet. Wywołana jest zaburzeniami naczynioruchowy- mi dużych tętnic głowy, u osób podatnych na tego typu nieprawidłowe reakcje.

W pierwszej fazie występuje nadmierny skurcz naczyń i spowodowa­ne tym objawy niedokrwienia, przejawiające się najczęściej zaburze­niami widzenia, mroczkami i błyskami przed oczami, niekiedy nawet zaburzeniami mowy czy zaburzeniami czuciowo-ruchowymi kończyn lub twarzy. Następnie pojawia się faza nadmiernego rozszerzenia dużych naczyń, zwłaszcza zewnątrzczaszkowych, w której uderzenia fali krwi w zwiotczałą ścianę naczynia wywołują tętniczy ból. W kolejnej fazie może dojść do obrzęku ściany naczynia i zwiększenia jej przepu­szczalności; stan ten utrwala dolegliwości bólowe.

Ból głowy w migrenie ma charakter napadowy. Często potęguje się stopniowo, zwykle, ale nie jest to reguła, obejmuje jedną połowę głowy (częściej czoło lub skroń); towarzyszą mu światło wstręt, nud­ności, bladość twarzy. Gdy ściany naczyń stają się sztywne, ból zmienia charakter z pulsującego na uporczywy, stały, tępy lub rozsadzają­cy, niekiedy świdrujący. W czasie bólu chory izoluje się od otoczenia, stara się zwykle leżeć nieruchomo z zamkniętymi oczami w zaciemnio­nym pokoju. W ciężkich napadach może dołączyć się skurcz mięśni głowy i szyi, co utrwala i przedłuża ból, prawdopodobnie na skutek niedokrwienia i działania czynnika psychicznego. Po kilku lub kilku­nastu godzinach zwykle następuje sen.

Przyczyny migreny nie są w pełni wyjaśnione. Wydają się być złożone, a także niejednolite u różnych chorych. Badania sugerują za­burzenia wydzielania i przemiany niektórych amin biogennych, np. serotoniny i tyraminy, a także prostaglandyn, co może powodować nie­prawidłowe działanie mechanizmu naczynioruchowego. Serotonina, będąca hormonem tkankowym, ma wpływ na utrzymanie prawidłowego napięcia ścian naczyń. W mózgu może wywierać działanie hamujące na bodźce bólowe mające swe ośrodki w niektórych strukturach (wzgórze). Tyramina wpływa na uwalnia­nie serotoniny z płytek krwi. Niektóre pokarmy zawierające tyraminę powodują wystąpienie napadów migreny (ser, czekolada, banany, nie­które wina). Napady migrenowe mogą występować przez wiele lat. Ob­serwuje się okresy nawet wieloletnich przerw w napadach. Bóle mogą ustępować lub zmniejszać się z wiekiem.

  • Migrena szyjna

Przyczyną tego typu bólów głowy są de­formacje kostne i zmiany zwyrodnieniowe w kręgosłupie szyjnym. Ból zlokalizowany jest w potylicy, towarzyszą mu zawroty głowy wyzwala­ne przez nagły ruch głowy i szyi. Niekiedy występuje szum w uszach i „ciemnienie” przed oczami (skutek ucisku na tętnice kręgowe) oraz bóle promieniujące do barków lub drętwienie rąk (skutek ucisku na korzenie nerwowe). Napad może wystąpić w nocy lub rano po obudze­niu się w niewygodnej pozycji, albo w ciągu dnia po dłuższym unieru­chomieniu szyi. Towarzyszą mu często poty, nudności, wymioty, koła­tanie serca (skutek podrażnienia splotu współczulnego).

Drgawki gorączkowe oraz omdlenie

  • Drgawki gorączkowe

Mianem tym określa się drgawki występujące u małych dzieci w przebiegu różnych chorób gorączkowych (np. zapalenia płuc, ostrego nieżytu oskrzeli, zapalenia ucha środkowego), z wyjątkiem chorób mózgu i opon. Drgawki pojawiają się, gdy temperatura ciała wzrasta do 39 – 40°C. Na ogół drgawki tego typu u dzieci między 6 miesiącem i 4 r. życia nie wróżą rozwoju padaczki w przyszłości, ale możliwość ta­ka istnieje, zwłaszcza gdy napady są częstsze i trwają dłużej oraz gdy pojawiają się przy nie tak wysokich gorączkach. Rokowanie po­garsza powtarzanie się napadów drgawek po 5 r. życia oraz utrzymy­wanie się nieprawidłowej czynności bioelektrycznej w badaniach elektroencefalograficznych.

Leczenie polega na obniżaniu temperatury ciała za pomocą le­ków przeciwgorączkowych i chłodnych okładów. W celu przerwania napadu podaje się leki przeciwdrgawkowe.

  • Omdlenie

Omdlenie jest to krótkotrwała, przejściowa utrata przytomności wskutek szybkiego zmniejszenia się dopływu krwi do mózgu. Powo­dem może być wyraźny spadek ciśnienia krwi, np. pod wpływem na­głego bólu lub silnych emocji. Dzieje się tak na skutek nadmiernego pobudzenia nerwu błędnego u osób wrażliwych, co prowadzi do zwolnienia czynności serca i rozszerzenia naczyń w jamie brzusznej, do której przemieszcza się krew.

Omdlenie może powstać na podłożu tzw. niedociśnienia ortostatycznego, gdy dochodzi do spadku ciśnienia wskutek szyb­kiego wstania z pozycji leżącej. Przyczyną są zaburzenia regulacji na­czyń obwodowych na różnym tle.

Niekiedy, zwłaszcza u osób starszych z cechami miażdżycy, występu­je nadwrażliwość zatoki szyjnej. Uciśnięcie tego miejsca, np. przez twardy kołnierzyk przy ruchu szyją, powoduje odruchowe zwolnienie czynności serca i spadek ciśnienia krwi, co prowadzi do omdlenia.

Omdlenie może wystąpić wskutek zaburzeń pracy serca, np. przy cał­kowitym bloku przedsionkowo-komorowym (zespół Adamsa-Stokesa), częstoskurczu i arytmii, napadowym migotaniu przedsionków.

Przyczyną krótkotrwałych zaburzeń świadomości, poprzedzonych za­wrotami głowy i niekiedy zaburzeniami widzenia, są też stany przemi­jającego, nagłego niedokrwienia mózgu, np. przy uciśnięciu tętnic krę­gowych z nagłym odchyleniem głowy. Może to wystąpić u chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa szyjnego, w którym wyrośla kostne powodują ucisk i przewężenie przebiegających tętnic.

Rozpoznanie i leczenie padaczki

  • Rozpoznanie padaczki

Szczególne znaczenie ma tutaj określenie objawów poprzedzających lub zapoczątkowujących napad. Umożliwia to — łącznie z badaniem neurologicznym — wykrycie pierwotnej lokalizacji zmian (ogniska) w mózgu. Najważniejszą sprawą jest ustalenie przyczyny tego zespo­łu, np. wykrycie lub wykluczenie procesu uciskowego. Badanie czyn­ności bioelektrycznej mózgu (elektroencefalografia, EEG) określa typ zmian bioelektrycznych i pozwala na śledzenie ich dynamiki. W zesta­wieniu z obrazem choroby pozwala to na określenie rodzaju padaczki, a co za tym idzie, na ustalenie skutecznych metod leczenia farmakolo­gicznego i dalszych badań diagnostycznych. Pomocne jest badanie płynu mózgowo-rdzeniowego, a także badanie radiologiczne czaszki i badanie echoencefalograficzne. Nierzadko niezbędne jest wykonanie badań kontrastowych (arteriografia) lub badania scyntygraficznego. Metodą z wyboru, pozwalającą wykryć uszkodzenie mózgu, jest tomo­grafia komputerowa.

  • Leczenie padaczki

Usunięcie wykrytej przyczyny padaczki (operacja nowotwo­ru, krwiaka, blizny, wyrównanie zaburzeń metabolicznych) może do­prowadzić do wyleczenia.

Leczenie farmakologiczne ma na celu maksymalne zmniejszenie częstotliwości napadów, przy najmniejszym narażeniu chorego na ryzyko toksycznego wpływu leków, i umożliwienie mu pra­widłowego funkcjonowania społecznego. U 30 — 40% chorych leczenie to doprowadza do wieloletnich przerw w napadach lub do ich bezpow­rotnego ustąpienia. U 70 – 80% chorych leczenie farmakologiczne przynosi poprawę. Stosowane są różne leki, w zależności od typu na­padów. Leczenie musi być długotrwałe i systematyczne. Samowolne przerwanie leczenia lub jego zmiana są niebezpieczne.

Leczenie chirurgiczne padaczki bez znanej przyczyny (sa­moistne) może być wykonane w ściśle określonych przypadkach. Pole­ga ono na usunięciu części mózgu o szczególnie nieprawidłowej czyn­ności bioelektrycznej (ognisko), co zapobiega rozprzestrzenianiu się wyładowań.

  • Postępowanie chorego

Chorego obowiązuje rygorystyczny zakaz picia alkoholu. Powinien on regularnie sypiać, unikać przemęczenia (np. długiego biegu), unikać stresów i nagłych bodźców (np. oglądania migających obrazów w telewizji, jazdy na nartach przy błyszczącym śniegu). Nie powinien jadać zbyt słonych potraw. Powi­nien unikać nadmiernego nasłonecznienia głowy i zbyt gorących ką­pieli (zwłaszcza, gdy myje głowę). Nie może pływać na głębokiej wo­dzie bez opieki, wspinać się, prowadzić samochodu, pracować w nie­bezpiecznych warunkach. Poza tym może prowadzić normalny tryb ży­cia, tj. chodzić do zwykłej szkoły, studiować, pracować, zawierać związek małżeński i mieć dzieci (chyba że napady są częste i ciężkie, grożą urazami oraz wystąpieniem stanów przedłużającego się niedotle­nienia matki i płodu lub padaczka jest jednym z objawów choroby dziedzicznej). Chory na padaczkę powinien nosić przy sobie kartkę z rozpoznaniem choroby. W razie napadu padaczki na ulicy chorego na­leży chronić przed urazami. Można włożyć mu między zęby miękki przedmiot, aby zapobiec przygryzieniu języka, ale nie należy tego ro­bić na siłę.

Zapobieganie. Istotne znaczenie ma prawidłowa opieka przy porodzie, stosowanie różnych zabezpieczeń zmniejszających skutki urazów (kaski ochronne, pasy bezpieczeństwa), a także dobór właści­wego miejsca pracy dla określonej osoby.

Padaczka pierwotnie uogólniona i ogniskowa

  • Padaczka pierwotnie uogólniona

W padaczce tej zaburzenia czynności bioelektrycznej rozprzestrze­niają się na cały mózg.

Napady duże (grand mal), typowe, charakteryzują się utratą przy­tomności z upadkiem, przy czym chory padając często uderza się. Po­jawia się tzw. faza skurczu fonicznego mięśni, zwykle ze zgięciem rąk i usztywnieniem nóg, występuje bezdech, a następnie si­nica, źrenice są szerokie. Po ok. 30 s następują drgawki całego ciała – faza kloniczna. Może nastąpić przygryzienie języka, pojawia się piana na ustach, często zdarza się bezwiedne oddanie moczu. Stan ten może trwać do kilku minut. Chory odzyskuje świadomość, po czym zwykle zapada w sen ponapadowy. Napady duże poprzedza­ne są niekiedy zwiastunami, do których należy niepokój, nad­wrażliwość, depresja, nieokreślone odczucia.

Napady małe (petit mal) cechują się jedynie krótkotrwałą utratą świadomości lub jej zawężeniem. Występują najczęściej u dzieci. Może to być krótkotrwałe przerwanie kontaktu z otoczeniem, objawiające się np. znieruchomieniem łub przerwaniem wykonywanej czynności czy toku wypowiedzi. Zwykle nie dochodzi do upadku. Przyczyną są anatomiczne zmiany w środkowej części mózgowia, w tzw. pniu.

  • Padaczka ogniskowa

Napady określane jako ogniskowe występują na skutek wyła­dowań ograniczonych do niektórych okolic mózgu. Jest to zawsze padaczka objawowa, tzn. będąca wyrazem nieprawidłowego proce­su toczącego się w części półkuli lub w określonej strukturze mózgo­wia (np. guza). Napady te mogą przebiegać bez utraty przytomności.

Napady typu Jacksona są to drgawki (napady ruchowe) ograniczone do niektórych tylko grup mięśniowych, mogące rozprze­strzeniać się, np. od palców dłoni lub kąta ust stopniowo na całą koń­czynę i połowę twarzy — tzw. marsz drgawek. Ognisko mózgowe zlokalizować można wtedy w okolicy kory przeciwstronnej półkuli reprezentującej te właśnie części ciała. Mogą też być analogiczne n a – pady czuciowe, ograniczone lub rozprzestrzeniające się drętwie­nia lub mrowienia, albo doznania wzrokowe czy słuchowe mające swe anatomiczne podłoże w innych okolicach mózgu.

Napady skroniowe są to różnorakie napady ogniskowe występujące przy uszkodzeniu płata skroniowego, przebiegające zwykle z zaburzeniami świadomości, poznania, afektu, objawami psychicznymi. Mogą im towarzy­szyć ruchy automatyczne ust, kończyn, może wystąpić stereotypowe cho­dzenie, kręcenie się, szukanie czegoś lub wykonywanie nieświadomie róż­nych czynności (napady psychoruchowe). Charakterystyczne w tej postaci są ponapadowe stany pomroczne, w czasie których chory nie­świadomie wykonuje nawet złożone czynności i działania (np. wędrówki).

W napadach skroniowych, określanych jako intelektualne i psychosensoryczne, występują zaburzenia pamięci z jej zafał­szowaniem, pojawiają się myśli przymusowe, ulegają porozrywaniu związki myślowe, występują złudzenia, poczucie nierealności, wraże­nie zdeformowanego odbicia otoczenia, zaburzenia interpretacji, np. chory ocenia nowe przedmioty i sytuacje jako dobrze znane, już wi­dziane lub przeżyte niegdyś albo odwrotnie, znane poprzednio napraw­dę wydają się zupełnie nowe i obce. Dla padaczki skroniowej typowe są też krótkotrwałe stany wyłączenia niekiedy ze znieruchomieniem. Chory może sprawiać wrażenie nieobecnego. Te napady mogą być do złudzenia podobne do opisanych poprzednio typu petit mai u dzieci, różnią się jednak lokalizacją ogniska w mózgu.

Napady ogniskowe (np. typu Jacksona lub psychoruchowe) mogą ulec uogólnieniu, tj. rozwija się obraz charakterystyczny dla napadu dużego.

  • Stan padaczkowy

Jest to stan, w którym napady powtarzają się często, a w przerwach między nimi chory nie odzyskuje świadomości. Stan ten stanowi zagrożenie życia ze względu na możliwość powikłań typu obrzęku mózgu oraz zaburzeń krążeniowo-oddechowych. Koniecz­ne jest leczenie w szpitalu.

Przyczyny padaczki

Przyczyny padaczki mogą być różne. Są to: urazy mózgu okołoporo­dowe i późne oraz ich powikłania (blizny między korą i oponą, krwia­ki, zakażenia, pourazowy zanik mózgu), guzy nowotworowe, ropnie, zaburzenia naczyniowe (np. w przebiegu udaru, rzadziej miażdżycy, niekiedy naczyniaki lub tętniaki), czynniki zapalne (zapalenie opon i mózgu), ostre niedotlenienie mózgu z jakiejkolwiek przyczyny. Lekkie urazy powierzchowne tylko w ułamku procenta powodują wystąpienie padaczki. Ciężkie urazy są bardziej niebezpieczne. U ponad połowy osób, które przeszły uszkodzenia głowy z głęboką raną otwartą (naru­szającą ciągłość opon pokrywających mózg), padaczka występuje jako następstwo urazu. Przyjmuje się, że urazy są przyczyną padaczki u 8% chorych z tym rozpoznaniem. Do tzw. ogólnych przyczyn pa­daczki zalicza się zaburzenia metaboliczne i hormonalne, np. moczni­ca, obniżenie poziomu cukru we krwi, obniżenie poziomu wapnia. Większość rozpoznanych przypadków padaczki (ponad 70%) określa się jednak jako samoistną o nie ustalonej przyczynie.

Padaczka nie jest chorobą dziedziczną, ale istnieje tzw. wrodzona, uwarunkowana genetycznie predyspozycja do reagowania napadami na pewne czynniki. Ryzyko wystąpienia padacz­ki u dziecka, gdy jedno z rodziców ma padaczkę, wynosi tylko 2,5-6%. Ryzyko to wzrasta do 25%, jeśli na tę chorobę cierpią oboje rodzice.

Napady u chorego występują samoistnie, ale do przyczyn mających wpływ na ich wyzwolenie lub prowokujących je należą: al­kohol, niektóre leki, cykl snu i czuwania, miesiączka, przerwanie przyjmowania leków przeciwpadaczkowych, stany gorączkowe (zwła­szcza u dzieci), nadmierny wysiłek fizyczny z przedłużonym głębokim oddychaniem, gwałtowne bodźce (zwłaszcza świetlne). Nie bez wpływu pozostają też czynniki emocjonalne.

Padaczka

Padaczka, czyli epilepsja, jest zespołem objawów zaburzonej czynności mózgu, a nie typową chorobą. Występuje w każdym wieku, częściej u dzieci, i dotyczy 0,5-0,6% ludności. Cechuje się powtarza­jącymi napadami, powodowanymi przez nadmierne wyładowanie komórek nerwowych. Możliwość pojedynczego napadu, którego jeszcze nie określa się mianem padaczki, jest wielokrotnie częstsza. W czasie napadu występuje jakby uwolnienie większej ilości energii i zakłóce­nie prawidłowego, elektrycznego rytmu mózgu. W zależności od tego, w jakiej części mózgu istnieje ten nieprawidłowy proces, jakie jest je­go nasilenie i rozprzestrzenianie się, mogą wystąpić różnego typu na­pady. Charakteryzują się one nagle występującymi zaburzeniami świa­domości, drgawkami całego ciała lub tylko jego części, mogą występo­wać przejściowe zmiany stanu psychicznego, doznania różnego typu. Obj a wy te występują oddzielnie lub nakładają się na siebie w róż­ny sposób. Mają one charakter przejściowy i zwykle ustępują samoist­nie. Obok napadów mogą jednak występować bardziej stałe objawy uszkodzenia mózgu, np. niedowład.

Padaczka nie jest chorobą psychiczną i jako taka zwykle nie powoduje wystąpienia zmian psychicznych, chyba że napady są tak częste i ciężkie, że prowadzą do uszkodzenia mózgu na tle niedo­tlenienia lub wskutek częstych urazów głowy. Upośledzenie umysłowe występuje jednak u 10 — 20% osób cierpiących na tę cho­robę, ale jest to zwykle wynikiem szkodliwości działających w życiu płodowym, ciężkich urazów okołoporodowych, szczególnych zaburzeń przemiany materii lub ciężkich, powtarzających się urazów głowy. Upośledzenie występuje zatem wtedy, gdy padaczka jest jednym z ob­jawów choroby mózgowej.

Choroby metaboliczne

Są to zaburzenia przemiany aminokwasów i białek, przemiany węg­lowodanowej, przemiany lipidów, przemiany porfiryn (tj. barwników pirolowych tworzących z białkami tzw. chromoproteidy, np. hemoglo­bina) i przemiany miedzi. Należą do rzadkich chorób, a objawy kli­niczne, wiek, w którym występują, przebieg i rokowanie są różne, w zależności od rodzaju wrodzonego defektu metabolicznego.

  • Fenyloketonuria

Choroba ta polega na genetycznie uwarunkowa­nym braku enzymu katalizującego przemianę aminokwasu fenyloalaniny w aminokwas tyrozynę. Objawy występują w 6 —12 miesięcy po urodzeniu. Dominuje wśród nich zahamowanie rozwoju, doprowa­dzające w ciągu 3 lat do głębokiego upośledzenia. Dzieci te mają niebieskie oczy, jasne włosy i jasną cerę, a ich mocz i pot mają charakterystyczny „mysi” zapach. Obecnie zapobiegawczo pro­wadzi się masowe badania noworodków w celu wykrycia tego defektu metabolicznego, ponieważ wczesne (do 3 miesiąca życia) zastosowanie u chorych dzieci odpowiedniej diety eliminacyjnej prowadzi do niezaburzonego rozwoju.

  • Ostra porfiria nawrotowa

Jest to zaburzenie przemiany porfiryn, w którym dochodzi do uszkodzenia układu nerwowego. Choroba prze­biega napadowo. Rozpoczyna się zazwyczaj ostrymi bólami brzucha, wymiotami, wzrostem ciśnienia tętniczego krwi. Charakteryzuje się różnymi objawami neurologicznymi, takimi jak uszkodzenie nerwów czaszkowych, nerwów obwodowych, objawy uszkodzenia ośrodkowego neuronu ruchowego, oraz zaburzeniami psychicznymi. W czasie napadu barwa moczu jest ciemna. W rozpoznaniu decydu­jące znaczenie ma badanie biochemiczne moczu. Leczenie w czasie napadu jest objawowe, między napadami zapobiegające im.

  • Choroba Wilsona, czyli zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe

Choroba rozwija się w wyniku zaburzenia przemiany miedzi. Dominu­jącymi objawami są: zespół uszkodzenia układu pozapiramidowego, charakterystyczny pierścień Kaysera – Fleischera na ro­gówce i zaburzenia psychiczne. Choroba ujawnia się najczęściej w wieku młodzieńczym lub dziecięcym, często towarzyszy jej marskość wątroby. W rozpoznaniu tego wrodzonego defektu metaboliczne­go istotną rolę odgrywa badanie biochemiczne krwi, wykazujące niski poziom miedzi i ceruloplazminy, oraz badanie moczu (zwiększone wy­dalanie miedzi). Leczenie farmakologiczne.

Choroby demielinizacyjne

Jest to grupa chorób, w których pierwotnym zjawiskiem patologicz­nym jest uszkodzenie i rozpad osłonek mielinowych włókien nerwo­wych w mózgu i rdzeniu kręgowym (tzw. demielinizacja). Przy­czyna tych chorób nie jest wyjaśniona. Obecnie przyjmuje się teorię immunologiczno-wirusową, według której dochodzi do zjawiska autoagresji wyzwolonej przez zakażenie wirusem o działaniu powolnym.

  • Stwardnienie rozsiane, SM

Stwardnienie rozsiane, SM (od sclerosis multipleks). Jest to naj­częstsza spośród pierwotnych chorób ośrodkowego układu nerwowego. Notuje się 3 — 5 zachorowań na 10000 ludności, przede wszystkim w strefie umiarkowanej, sporadycznie w Afryce i w Japonii. Pierwsze objawy choroby pojawiają się najczęściej między 20 a 40 r. życia. Choroba przebiega rzutami, tj. ma okresy zwolnień i zaostrzeń, przy czym odległość czasowa pomiędzy rzutami jest bardzo różna, od kilku tygodni do wielu lat.

Objawy. Do najbardziej typowych objawów należą: pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego, porażenie nerwów okoruchowych, oczopląs, mowa skandowana, drżenie zamiarowe, inne objawy uszko­dzenia móżdżku, kurczowy niedowład, zaburzenia czynności zwieraczy, brak odruchów brzusznych. Ponieważ umiejscowienie ognisk demielinizacji w mózgu i rdzeniu kręgowym może być różne, w przebiegu cho­roby mogą wystąpić najróżniejsze objawy neurologiczne, co prowadzi do rozmaitych postaci stwardnienia rozsianego. W większości przy­padków choroba postępuje, prowadząc do całkowitego inwalidztwa. W 5 — 10% przypadków ma przebieg łagodny, z wieloletnimi remisjami i nieznacznym nasileniem objawów. Czasem postępuje szybko, prowa­dząc do zgonu w ciągu kilku miesięcy.

Rozpoznanie stwardnienia rozsianego opiera się na obrazie choroby oraz na badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego, w którym stwierdza się zmiany.

Leczenie. Dotychczas nie ma skutecznej metody leczenia. W cza­sie rzutu choroby podaje się kortykosteroidy, poza tym stosuje się leki objawowe, ogólnie wzmacniające, czasem leki immunosupresyjne, a ostatnio immunostymulujące. Dobre rezultaty daje umiejętnie stoso­wana rehabilitacja.

  • Zapalenie rdzenia i nerwów wzrokowych

Zapalenie rdzenia i nerwów wzrokowych, czyli choroba Devica. Występuje rzadko pod postacią ostro przebiegających objawów uszkodzenia rdzenia oraz zapalenia nerwów wzrokowych. Rokowa­nie niepomyślne. Leczenia przyczynowego nie ma.

  • Stwardnienie rozlane

Jest to choroba bardzo rzadko spotykana, charakteryzująca się szybko narastającym otępieniem, występowa­niem napadów padaczkowych oraz objawów uszkodzenia różnych struktur układu nerwowego. Rokowanie niepomyślne. Lecze­nie objawowe.