Archive for the ‘Choroby zakaźne’ Category

Toksoplazmoza

Chorobę wywołuje pierwotniak Toxoplasma gondii. Wyróżnia się dwie postacie tej choroby: nabytą oraz wrodzoną. Postać nabyta jest szeroko rozpowszechniona wśród ssaków i ptaków. Ważnym źródłem zakażenia jest kot, w którego organizmie przebiega pełny cykl rozwojowy pasożyta. Rozwój płciowy pierwotnia­ka odbywa się w nabłonku jelita cienkiego, gdzie powstają oocysty wydalane z kałem, które po kilku dniach uzyskują cechy inwazyjne. Inną postacią inwazyjną są cysty zawarte w tkankach zwierzęcych, głównie w mięsie, mózgu i sercu. Zakażenie człowieka następuje przez spożywanie surowych i półsurowych produktów zwierzęcych, jak rów­nież drogą doustną w środowisku, w którym znajduje się koci kał. W toksoplazmozie wrodzonej zakażenie płodu następuje drogą łożyskową.

U człowieka występują dwie postacie pasożyta: wolna (trofo­zoit), o rozmiarach 2-4×4-7 /mm, mająca kształt rogalika, i otor­biona (cysta) o średnicy 30 – 200 mm. W przewodzie pokarmowym pa­sożyty przenikają do błony podśluzówkowej jelit, następnie drogą lim-fatyczną i krwionośną do tkanek różnych narządów, w których rozwi­jają się w żywych komórkach; nie znajdowano ich tylko w bezjądrowych krwinkach czerwonych. W komórkach tworzą się pseudocysty, które z kolei przechodzą pod wpływem powstających w organiz­mie przeciwciał w pozakomórkowe cysty. Cysty mają otoczkę i zawie­rają bardzo liczne pasożyty, zdolne do zakażania nawet po wielu la­tach. Powstające w tkankach ogniska zapalno-martwicze mogą, w za­leżności od ich umiejscowienia i wielkości, nie powodować objawów chorobowych, lub też prowadzą do powstania różnych zespołów choro­bowych. Najczęściej jest to zakażenie bezobjawowe, a o przebyciu in­wazji można sądzić jedynie na podstawie wyników badań immunolo­gicznych i serologicznych.

Objawy i przebieg choroby zależą od lokalizacji zmian w na­rządach i są niejednolite. Najczęściej występuje postać węzłowa toksoplazmozy. Cechuje ją powiększenie węzłów chłonnych, głównie szyjnych i karkowych, które są twarde, niebolesne na ucisk, nie ulegają zropieniu. Towarzyszą temu bóle głowy, stawów, stan podgorącz­kowy, a także skłonność do potów. Rzadko występują nieznaczne objawy oponowe oraz wysypka plamisto-grudkowa. We krwi wzrasta licz­ba limfocytów (do 70%).

Toksoplazmoza oczna rozwija się w późniejszych okresach choroby. Powstają zmiany na dnie oczu (zapalenie siatkówki i naczy­niówki) przejawiające się zaburzeniami widzenia.

Toksoplazmoza wielonarządowa jest chorobą o ciężkim przebiegu z zapaleniem opon i mózgu, płuc, mięśnia sercowego i inny­mi zmianami narządowymi. U dorosłych zdarza się rzadko, zwykle w zakażeniach laboratoryjnych.

Toksoplazmoza przewlekła przebiega rzutami gorączki, bólami stawów i mięśni, bólami głowy. Węzły chłonne przejściowo po­większają się nieznacznie, powiększa się również wątroba, występują zaburzenia miesiączkowania i psychiczne.

Toksoplazmoza wrodzona jest następstwem zakażenia pło­du drogą łożyskową. Stosunkowo rzadko dochodzi do obumarcia pło­du i poronienia. Jeśli płód został zakażony w środkowym okresie cią­ży, dzieci rodzą się ze zwapnieniami śródmózgowymi, bliznami pozapalnymi siatkówki i naczyniówki oka, wodogłowiem, drgawkami. Ich roz­wój psychiczny jest upośledzony. Jeśli płód został zakażony w ostat­nich tygodniach ciąży, u noworodków występuje zapalenie mózgu i ob­jawy chorobowe ze strony innych narządów. Zdarza się też, że nowo­rodki rodzą się pozornie zdrowe i dopiero po pewnym czasie ujawniają się następstwa przebytej choroby (wodogłowie, zaburzenia wzrokowe, psychoruchowe).

Rozpoznanie toksoplazmozy odbywa się na podstawie badań la­boratoryjnych, z których w praktyce podstawowe znaczenie mają testy serologiczne, wykazujące obecność i poziom (miano) przeciwciał. Wczesne rozpoznanie, już w 8—12 dni po zarażeniu, umożliwiają od­czyny: barwny i fluorescencji pośredniej. Narastanie miana przeciw­ciał w tych odczynach świadczy o czynnym procesie zakażenia. Na świeże zakażenie wskazuje również stwierdzenie podwyższonego miana przeciwciał klasy IgM. Wykrycie przeciwciał IgM u noworodka jest wskazaniem do leczenia dziecka i matki. Pomocne są także odczyn wiązania dopełniacza i odczyn hemaglutynacji biernej.

Leczenie. W ostrych postaciach choroby i w przewlekłych, gdy występują objawy procesu czynnego i potwierdzają to badania serolo­giczne — stosuje się odpowiednie leczenie farmakologiczne, m.in. sul­fonamidy, antybiotyki i witaminy. W razie zmian ocznych leczenie okulistyczne. U kobiet ciężarnych, gdy wyniki badań serologicznych są dodatnie, stosuje się tylko antybiotyk spiramycynę i powtarza ją w odstępach paru tygodni. Zakażenie utajone z niskimi mianami odczy­nów serologicznych nie wymaga leczenia.

Zapobieganie polega na:

  1. niszczeniu płodów i popłodów zaka­żonych zwierząt oraz niedopuszczaniu do spożycia tusz tych zwierząt;
  2. odkażaniu kociego kału i umiejętnym jego usuwaniu;
  3. unikaniu spożywania surowych i półsurowych produktów zwierzęcych;
  4. myciu rąk i owoców po styczności z kotem.

Szczególna ostrożność obowiązuje kobiety w ciąży przebywające w środowiskach, w których żyją koty. Kobiety takie w okresie ciąży powinny być trzykrotnie poddane bada­niom serologicznym.

Lamblioza i balantidioza

  • Lamblioza

Lamblioza jest chorobą pierwotniakową o powszechnym zasięgu geograficznym. Wywołuje ją wiciowiec Lamblia inteslinalis (Giardia lambdia), w kształcie przeciętej wzdłuż gruszki, wielkości dwukrotnie większej od krwinki czerwonej. Wiciowiec ma 4 pary wici umożliwia­jące mu poruszanie się i rodzaj przyssawki, którą przyczepia się do błony śluzowej. Postać otorbiona pasożyta — cy­sta jest wydalana z ka­łem i stanowi formę inwazyjną. Źródłem zakaże­nia jest człowiek chory i nosiciel. Zakażenie częś­ciej występuje u dzieci niż u osób dorosłych. W Polsce co najmniej 5% ludności jest zarażone tym pasożytem. U ok. 10% zarażonych dochodzi do objawów chorobo­wych. Zespoły objawowe zależą od głównego umiejscowienia i rozmna zania Się pasożyta.

Objawy. W postaci najczęstszej, jelitowej, występuje brak łaknienia, bóle brzucha, nudności, wzdęcia, wymioty i uporczywa, nawracająca biegunka. W innych postaciach objawy występują ze strony dróg żółciowych: pobolewania lub bóle w prawym podżebrzu, nudności i wzdęcia, stany podgorączkowe, czasem również żółtaczka o różnym nasileniu. Rzadziej zespól objawów może imitować chorobę wrzodową. Niekiedy przeważają objawy ogólnoustrojowe, ta­kie jak bóle głowy, zmęczenie, roztargnienie, bezsenność, albo uczule­niowe z różnego rodzaju wysypką, gorączką, zaburzeniami naczynio- wo-ruchowymi i ze wzrostem leukocytów kwasochłonnych w krwi (eozynofilia).

Rozpoznanie potwierdzają badania mikroskopowe treści dwu­nastniczej i kału.

Leczenie farmakologiczne przeciwpierwotniakowe.

Zapobieganie polega na przestrzeganiu zasad higieny osobistej oraz wykrywaniu i zwalczaniu nosicielstwa, zwłaszcza u pracowników zatrudnionych w działach spożywczych.

  • Balantidioza

Chorobę wywołuje pierwotniak Balantidium coli, zwany szparkoszem okrężnicy. Pierwotniak pokryty jest rzęskami, umożliwiającymi mu poruszanie się. Rezerwuarem i źródłem zaka­żenia są świnie wydalające ze stolcami cysty (postać przetrwalnikowa). Do zakażeń dochodzi przez pokarmy zanieczyszczone cystami. Z cyst rozwijają się trofozoity (postać wegetatywna), które osiedlają się w jelicie gru­bym. Dzięki enzymom proteoli­tycznym mogą przenikać do prze­strzeni międzykomórkowych i wy­woływać owrzodzenia.

Objawy. Długotrwała biegunka ze stolcami wodnisto-śluzowymi lub śluzowo-ropnokrwistymi, postępujący spadek sił i stanu odżywie­nia, brak gorączki.

Rozpoznanie potwierdzają badania mikroskopowe stolców bie­gunkowych, w których występują formy wegetatywne pierwotniaka.

Leczenie antybiotykami.

Zapobieganie to przede wszystkim przestrzeganie higieny oso­bistej przez osoby stykające się z trzodą.

Wścieklizna

Wścieklizna, czyli wodowstręt. Rezerwuarem wirusa wścieklizny, należącego do rabdowirusów, są dzikie zwierzęta drapieżne, w Polsce głównie lisy, a następnie borsuki. Wrażliwe na zakażenie są wszystkie ssaki, w mniejszym stopniu ptaki. Od dzikich zwierząt zakażenie może się szerzyć na nie szczepione psy, koty, bydło, konie. Od czasu wpro­wadzenia obowiązkowego szczepienia psów notuje się od szeregu lat tylko pojedyncze zgony ludzi z powodu tej choroby, głównie u nie szczepionych po ukąszeniu przez chore zwierzę.

Wirus wścieklizny jest najbardziej ze wszystkich mikroorganizmów neurotropowym zarazkiem. Z miejsca uszkodzenia powłok, a właści­wie z zakończeń nerwowych, przenosi się wzdłuż nerwów do ośrodko­wego układu nerwowego i namnaża się w komórkach nerwowych, w których powstają twory zwane ciałkami Negriego. Wtórnemu zakażeniu ulegają gruczoły ślinowe, gdzie również dochodzi do namnażania i do wydalania wirusa wścieklizny. Okres wylęgania u człowie­ka wynosi przeciętnie 4 — 12 tygodni, lecz może być krótszy lub — rza­dziej — dłuższy.

Objawy. Początkowo najczęściej występują objawy podrażnienia czuciowego w miejscu pokąsania (mrowienie, kłucie, palenie, piecze­nie) i inne objawy mało charakterystyczne, takie jak gorączka, bóle głowy, złe samopoczucie, mdłości, uporczywy kaszel. Wkrótce pojawia się i szybko narasta silne podniecenie, niepokój -ruchowy, zaburzenia mowy, omamy wzrokowe i słuchowe. Różne bodźce, nawet słabe, wy­wołują drgawki, bolesne kurcze mięśni jamy ustnej, gardła i krtani, zazwyczaj przy próbach łykania płynów, nieco później na sam widok lub szmer lejącej się wody. Na przemian występują napady szału i depresji. W ostatnim stadium dochodzi do porażeń i po kilku dniach choroba, której istotą jest niezmiernie ciężkie, rozlane zapalenie móz­gu i rdzenia, kończy się zgonem.

Leczenie. Chorego należy izolować. Leczenie ogranicza się do ła­godzenia objawów. Odżywianie odbywa się drogą pozajelitową.

Szczepieniom poddawane są osoby podejrzane o zakażenie wirusem wścieklizny, tzn.:

  1. pokąsane przez zwierzę wściekłe lub po­dejrzane o tę chorobę;
  2. pokąsane przez zwierzę dzikie lub nieznane, które zbiegło albo po pokąsaniu padło lub zostało zabite;
  3. u których nastąpiło zanieczyszczenie błon śluzowych spojówek lub uszkodzonej skóry śliną albo substancją mózgową zwierzęcia wściekłego lub podej­rzanego o wściekliznę.

Rana, nawet niewielka, powinna być nie­zwłocznie przemyta strumieniem wody z mydłem. Krwawienia, jeśli nie jest nadmierne, nie należy hamować. W Polsce stosuje się szczepionkę zawierającą zabity (inaktywowany) wirus o ustalonej zjadliwości (wirus fixe). Podaje się ją we wstrzyknięciach podskórnych co­dziennie przez 14 dni po 2 ml, a u dzieci do lat 5 połowę tej dawki. Po 10 i 20 dniach od zakończenia cyklu wstrzyknięć podaje się dawki uzupełniające. U osób z ciężkimi pokąsaniami w okolicach głowy, szyi, twarzy, palców rąk i narządów płciowych stosuje się uodpornie­nie bierno-czynne: jednorazowo wstrzykuje się surowicę przeciw wściekliźnie i równocześnie rozpoczyna się cykl szczepień. Tego rodza­ju uodpornienie przeprowadza się w szpitalu. Do szpitala kierowane są również osoby z poważniejszymi odczynami poszczepiennymi i z powikłaniami neurologicznymi.

Zwierzęcia, które pokąsało, nie należy zabijać, lecz poddać je obser­wacji weterynaryjno-lekarskiej (do 10 dni). Jeśli u zwierzęcia nie stwierdza się podejrzanych objawów, osoba pokąsana może uniknąć szczepień lub cykl ich może być skrócony do 5 wstrzyknięć. Badania mózgu zwierząt zabitych po pokąsaniu wykonują lekarze weterynarii.

Tularemia

Chorobę wywołuje mała pałeczka Francisella tularensis, pokrewna zarazkom brucelozy i dżumy. W niektórych krajach jest to choroba szeroko rozpowszechniona wśród wielu gatunków dzikich zwierząt i dość często także u ludzi. W Polsce występuje głównie w północnej części kraju, czasem w niezbyt dużych ogniskach epidemicz­nych; głównym źródłem zakażenia jest chory zając. Zarazek wnika przez skórę, rzadziej przez spojówki, śluzówki przewodu pokarmowego, dróg oddechowych. Zakażenie nie przenosi się z człowieka na człowie­ka. Okres wylęgania 3 — 7 dni.

Objawy. Cechą szczególną jest uszkodzenie skóry lub błony śluzo­wej w okolicy wrót zakażenia i zapalne powiększenie okolicznych węz­łów chłonnych. Wyróżnia się następujące postacie choroby:

  1. wrzodziejąco-węzłową, najczęstszą (ok. 85% zachorowań), gdy na skórze, głównie rąk, pojawia się zaczerwienienie, czasem grudka, z następowym owrzodzeniem i równoczesnym bolesnym obrzmieniem najbliższych węzłów chłonnych (niekiedy ich rozmiękanie i nawet zropienie);
  2. węzłową, gdy występuje obrzmienie węzłów chłonnych, bez uchwytnych oznak zmian skórnych; 
  3. oczno-węzłową, z za­paleniem spojówek, zaczerwienieniem twarzy i obrzękiem węzłów chłonnych przedusznych (z reguły jednostronnie); 
  4. anginową, ze zmianami na migdałkach i obrzmieniem węzłów chłonnych podszczękowych; 
  5. trzewną (durowatą), cechującą się cięższym przebie­giem, dreszczami i wyższą niż zwykle gorączką oraz objawami ogólne­go zatrucia; mogą też być bóle brzucha i biegunka;
  6. płucną, w któ­rej dochodzi do zapalenia płuc, śródmiąższowego lub płatowego.

Rozpoznanie tylko w rzadkich, cięższych przypadkach może być trudniejsze i wymaga w razie podejrzenia specjalnych badań (ho­dowla zarazków, badanie serologiczne, skórna próba tularynowa).

W leczeniu przyczynowym stosowane są antybiotyki. U leczo­nych przyczynowo tylko wyjątkowo może dojść do zgonu. Ludzie na­rażeni zawodowo mogą być poddani szczepieniu ochronnemu.

Różyca

Tę chorobę zakaźną wywołuje włoskowiec różycy (Erysipelothrix insidiosa), mała, włosowata pałeczka oporna na wysychanie, gnicie, wędzenie, solenie i peklowanie. Dlatego może utrzymywać się długo w wędlinach. Człowiek zakaża się głównie od świń chorych lub będących nosicielami, czasem od ryb. Zakażenie następuje przede wszystkim przez skaleczoną skórę, wyjątkowo drogą pokarmową. W Polsce rejestruje się kilkaset zachorowań rocznie, głównie u rzeźników, kucharzy, rybaków. Okres wylęgania 1-5 dni.

Objawy. W miejscu wniknięcia zarazka pojawia się piekący ból, silny świąd, a wkrótce potem sinawoczerwona plama, szerząca się stopniowo na obwodzie, na obrzękłym podłożu. Zmiany zlokalizowane są z reguły na rękach, głównie na I i II palcu. Najbliższe stawy są obrzmiałe i bolesne. Rzadko występuje krótkotrwała gorączka, stan ogólny jest dobry. Wyjątkowo zdarza się postać jelitowa (jedzenie su­rowego mięsa chorych zwierząt) z parodniową biegunką, a niezwykle rzadko dochodzi do posocznicy z wysypką skórną, zajęciem stawów i zapaleniem wsierdzia.

Leczenie. Bardzo skutecznym lekiem są antybiotyki.

Zapobieganie zależy głównie od służby weterynaryjnej. Indywi­dualnie polega na opatrzeniu nawet drobnych skaleczeń, a u osób na­rażonych zawodowo — na noszeniu rękawic przy pracy.

Choroba papuzia

Choroba papuzia lub choroba ptasia, czyli ornitoza. Chorobę wywołuje Chlamydia psittaci, drobna bakteria będąca bezwzględnym pasożytem komórkowym o swoistym cyklu rozwojowym. U różnych ptaków z rodziny papugowatych, a także u ptactwa domowego (kury, kaczki, indyki, gołębie i in.) zakażenie przebiega najczęściej bezobjawowo. Człowiek zakaża się głównie przez wdychanie kurzu za­wierającego cząstki wysuszonego kału ptaków lub przez bliską sty­czność z zakażonymi papugami, hodowanymi gołębiami, ptactwem do­mowym lub w zakładach przetwórczych drobiu. Wrotami zakażenia są drogi oddechowe i uszkodzona skóra. Okres wylęgania wynosi średnio 5- 15 dni.

Objawy i przebieg. Zakażenie u dzieci przebiega bezobjawowo lub lekko, łagodniej u ludzi młodych niż u osób starszych. W chorobie dochodzi do krążenia zarazka we krwi, uszkodzeń naczyń i zmian na­rządowych, lecz najbardziej charakterystyczne zmiany zachodzą w płucach. Choroba rozwija się ostro wśród dreszczy, wysokiej gorączki, bólów głowy — w ciągu 1 — 4 dni. W płucach dochodzi do zapalenia śródmiąższowego, trudnego do rozpoznania i oceny rozległości zmian bez badania rentgenowskiego. Kaszel jest niewielki, ze skąpą wydzie­liną. Choroba trwa 2-3 tygodnie, zdrowienie może przeciągać się do 6-8 tygodni.

Leczenie i postępowanie. Obowiązuje rejestracja i leczenie szpitalne. Skuteczne są określone antybiotyki (tetracykliny). W na­stępstwie ich stosowania śmiertelność, dawniej dość wysoka, wybitnie zmniejszyła się.

Pryszczyca

Jest to bardzo zaraźliwa i ciężka choroba parzystokopytnych zwierząt domowych i dzikich (bydło, owce, kozy), wywołana przez wirusy z grupy Picorna. Wyróżniono 7 ich typów, różniących się antygenowo i nie powodujących odporności krzyżowej. W przeciwień­stwie do zwierząt, podatność gatunkowa człowieka jest niska, zacho­rowania u ludzi są pojedyncze, sporadyczne, o przebiegu łagodnym lub poronnym. Zdrowy człowiek może być biernym przenosicielem zakaże­nia od jednego do innego zwierzęcia. Stąd przy zwalczaniu epizoocji tej choroby mogą być stosowane m.in. ograniczenia w ruchu ludności, zwłaszcza w ruchu międzynarodowym. Człowiek zakaża się spożywa­jąc nie gotowane mleko lub przez styczność bezpośrednią. Okres wylę­gania u ludzi wynosi zwykle 3 — 8 dni.

Objawy. Pojawia się suchość w jamie ustnej, uczucie ogólnego niedomagania i stan podgorączkowy. Po 1 — 2 dniach występują mniej lub bardziej liczne pęcherzyki na błonie śluzowej dziąseł, policzków, warg, czasem gardła oraz na skórze warg, rąk i nóg, zwłaszcza w są­siedztwie paznokci. Może się zdarzyć nietypowy przebieg z gorączką i zapaleniem spojówek. Okres zdrowienia zwykle się przedłuża ze wzglę­du na tworzenie się nadżerek i powolne ich gojenie, zwłaszcza jeśli dojdzie do wtórnego zakażenia bakteryjnego.

Leczenie objawowe: płukanie jamy ustnej łagodnymi środkami odkażającymi, pędzlowanie zmian skórnych, dieta płynna, płynno-papkowata, bez kwasów i ostrych przypraw.

Krętkowice

Krętkowice, czyli leptospirozy. Są to choroby odzwierzęce wywo­ływane przez krętki z rodzaju Leptospira, bakterie o kształcie falistej nitki, długości średnio 7 — 20 /mm. W Polsce występują dwie ostro prze­biegające leptospirozy: choroba Weila oraz gorączka błotna.

Chorobę Weila wywołuje L. icterohaemorrhagiae. Głównym źródłem zakażenia są szczury wydalające zarazki z moczem i zakażają­ce otaczające środowisko, wodę, środki spożywcze. Chorują przeważ­nie pracownicy ziemni, kanalizacyjni, portowi, rzeźni, hodowcy świń, czasem także kąpiący się w stawach i innych zbiornikach wodnych zakażonych wydalinami gryzoni. Zakażenie następuje drogą pokarmową i poprzez uszkodzoną skórę. Okres wylęgania wynosi zwykle kilka dni.

Objawy i przebieg. Choroba zaczyna się gwałtownie dreszcza­mi i gorączką do 40°C, występują bóle głowy, nudności, wymioty, silne bóle łydek, ud i okolicy krzyżowej. Spojówki są przekrwione, twarz czerwona, dość często występuje opryszczka wargowa. Od ok. 3 dnia pojawia się żółtaczka o różnym nasileniu. Może występować wy­sypka odro- lub różyczkopodobna, a w ciężkich przypadkach zmiany krwotoczne na skórze i błonach śluzowych. Powiększa się wątroba i śledziona, w płynie mózgowo-rdzeniowym występują zmiany typu lim­focytarnego, niekiedy zjawiają się także zmiany mózgowe. Szczegól­nie niebezpieczne są zaburzenia czynności nerek — zmniejsza się ilość dobowa moczu (oliguria), przy czym, co jest znamienne, ciężar właściwy moczu jest obniżony (zwiększona resorpcja zwrotna w kana­likach nerkowych), we krwi gromadzą się w nadmiarze ciała azotowe (azotemia), zwłaszcza mocznik. W bardzo ciężkich stanach docho­dzi do bezmoczu (anurii). W rezultacie powstaje zespół os­trej niedomogi nerek, najczęstsza przyczyna zgonów w tej lep­tospirozie.

Przy braku powikłań gorączka ustępuje w ciągu 4 — 8 dni. U części chorych po paru dniach obserwuje się nawrót niezbyt wysokiej i krót­kotrwałej gorączki. Następuje stopniowa poprawa stanu zdrowia. Po­prawia się bardzo upośledzony w tej chorobie stan krążenia, wzrasta ciśnienie krwi (powraca do normy), ustępuje skąpomocz, a nawet krót­kotrwały bezmocz, obniża się azotemia. Część zachorowań może mieć przebieg lżejszy lub zupełnie lekki, bez wyraźnych cech uszkodzenia nerek. Utrudnia to rozpoznanie choroby, zwłaszcza w postaci bezżółtaczkowej. W rozpoznaniu przydatny jest dokładnie zebrany wywiad epidemiologiczny (narażenia zawodowe, kąpiel itp.) oraz badanie serologiczne.

Leczenie i postępowanie. Obowiązuje rejestracja choroby i leczenie szpitalne. W leczeniu przyczynowym stosuje się duże dawki określonych antybiotyków, zwłaszcza we wczesnym okresie (w czasie bakteriemii, przed rozwojem ciężkich uszkodzeń narządowych). Istot­ne znaczenie ma odpowiednia pielęgnacja, właściwe odżywianie, duże dawki witamin i wyrównywanie zaburzeń elektrolitowych. Niekiedy dla ratowania życia w niewydolności nerek konieczna jest hemodiali­za przy użyciu sztucznej nerki.

Gorączka błotna jest wywołana przez L. grippołyphosa. Źród­łem zakażenia są głównie myszy polne i leśne, także szczury wodne. Na zakażenie narażeni są ludzie pracujący na terenach podmokłych, zwłaszcza pracujący boso, np. w czasie prac żniwnych, sianokosów, przy kopaniu rowów, a także kąpiący się w zbiornikach wodnych zanieczyszczonych moczem gryzoni. Dotyczy to przede wszystkim lud­ności wiejskiej. Sposób przenoszenia i wrota zakażenia, jak w choro­bie Weila.

Objawy. Początek choroby jest nagły, a wysoka gorączka trwa zwykle 7 dni. Po 1 — 2 dniach bezgorączkowych może pojawić się ona ponownie na przeciąg 2 — 5 dni (gorączka dwufazowa, charakterystycz­na dla krętkowic). W 5 —6 dniu choroby mogą wystąpić na skórze pla­miste wykwity podobne do odrowych lub różyczkowych. Twarz i spo­jówki są czerwone. Występują silne bóle głowy i zespół oponowy ze zmianami typu limfocytarnego w płynie mózgowo-rdzeniowym. Mogą, choć rzadziej, wystąpić bóle łydek i okolicy krzyżowej. Tylko u nie więcej niż 2% chorych zdarza się niewielkie zażółcenie i występują nieznaczne zmiany w moczu.

Postępowanie i leczenie jak w chorobie Weila.

Inne leptospirozy, wywołane np. przez L. canicola, L. sejroe, L. cynopteri i L. pomona, występują w Polsce rzadko, sporadycznie. Przebieg choroby jest z reguły lekki lub średnio ciężki, przypomina przebieg gorączki błotnej, choć mogą się zdarzyć wyjątkowo cięższe uszkodzenia narządowe. Rozpoznanie jest możliwe w oparciu o bada­nia serologiczne. Rokowanie dobre. Postępowanie i leczenie jak w chorobie Weila.

Bruceloza

W Polsce tę chorobę odzwierzęcą, nazywaną też cho­robą Bang a, wywołuje drobna bakteria – pałeczka ronienia bydła (Brucella abortus bovis). W niektórych innych krajach występują cię­żej przebiegające zachorowania, wywołane przez B. melitensis (gorącz­ka maltańska) i B. abortus suis (zakażenia od świń). Na brucelozę chorują głównie ludzie narażeni zawodowo: pracownicy służby wetery­naryjnej i zatrudnieni przy hodowli bydła i jego obsłudze (zwłaszcza w hodowli wielkostadnej). Zakażenie następuje przeważnie przez skórę w czasie styczności bezpośredniej z zakażonym łożyskiem, poronionym płodem i wodami płodowymi przy zabiegach położniczych u krów, ale także z innymi materiałami zakażonymi brucelami. Zakażenie poprzez niegotowane mleko i jego przetwory należą do rzadkości. Zachorowa­nia są z reguły sporadyczne. Nie ma zakażeń człowieka od człowieka. Stosunkowo liczne zakażenia przebiegają bezobjawowo. Podobnie jak zakażenia objawowe, prowadzą one do wytworzenia przeciwciał i przede wszystkim do nadwrażliwości komórkowej, której wyrazem jest m.in. dodatnia próba brucelinowa (analogiczna do tuberku­linowej). Okres wylęgania jest różnie długi, od kilku dni do kilku mie­sięcy.

Objawy i przebieg. Po namnożeniu zarazków w węzłach chłonnych bliskich wrotom zakażenia, następuje ich wysiew do krwi i przeniesienie do różnych tkanek narządów. Okres uogólnienia może być bezobjawowy, czasem przejawia się ostrą postacią choro­by, częściej jednak proces chorobowy od początku jest niezbyt nasilo­ny i przewleka się (postać przewlekła).

W postaci ostrej gorączka może stopniowo narastać i po osiągnięciu szczytu stopniowo spada, zazwyczaj jednak ma przebieg nieregularny. Zespół objawów może przypominać objawy w durze brzusznym lub w posocznicy. Jako powikłanie zdarza się zapalenie ją­der, czasem stawów krzyżowo-biodrowych, wyjątkowo zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Może dojść do samowyleczenia lub przejścia w postać przewlekłą z nawrotami.

W postaci przewlekłej dolegliwości są zwykle niewielkie. Choroba może przebiegać bezgorączkowo lub w różnie długich odstę­pach czasowych występują krótkotrwałe stany gorączkowe i nieco dłużej utrzymujące się objawy: gorsze samopoczucie, łatwość pocenia się, bóle głowy, niepokój, rozdrażnienie lub apatia. Chorzy najczęściej nie przerywają pracy, choć łatwo męczą się fizycznie i umysłowo. W miarę trwania choroby pojawiają się objawy związane z uszkodzenia­mi zapalno-zwyrodnieniowymi narządów i układów. Występują upor­czywe bóle kostno-stawowe i mięśniowe o różnym nasileniu, czasem z upośledzeniem ruchów w niektórych stawach. Dotyczą one głównie kręgosłupa i dużych stawów obwodowych. Częste są zaburzenia o cha­rakterze neurologicznym, spowodowane głównie uszkodzeniem układu wegetatywnego: zaburzenia czucia, osłabienie potencji, oziębłość płciowa, zespół rzekomonerwicowy, często osłabienie słuchu (uszko­dzenie nerwu słuchowego). Występują: powiększenie i uszkodzenie wątroby, zmiany kostne przystawowe, zmiany i zaburzenia neurolo­giczne.

Postępowanie i leczenie. Obowiązuje zgłoszenie choroby i leczenie w zakładach lecznictwa otwartego. Ze względu na trudności diagnostyczne, potrzebę oceny charakteru i ciężkości zmian w związ­ku z roszczeniami wynikającymi z narażenia zawodowego, chorzy czę­sto poddawani są obserwacji i leczeniu szpitalnemu. Leczenie przyczynowe polega na stosowaniu odpowiednich antybiotyków. W ostrej postaci jest ono bardziej skuteczne niż w przewlekłej. Stosu­je się również środki działające objawowo, witaminy oraz fizyko- i balneoterapię.

Wirusowe zapalenie wątroby

Jest to choroba zakaźna i zaraźli­wa, wywołana przez wirusy zapalenia wątroby typu A i typu Bi — może mniej często — przez wirusy tzw. typu nie-A, nie-B. Podat­ność jest wysoka, wskaźnik zachorowalności wynosi ok. 0,8. Ze wzglę­du na podobne objawy i przebieg oraz trudności ścisłej diagnostyki re­jestruje się w Polsce łącznie wszystkie postacie choroby. Ocenia się, że zachorowania na postać A są około dwukrotnie częstsze niż na po­stać B. W obu postaciach źródłem zakażenia jest człowiek chory lub będący nosicielem, ale epidemiologicznie postacie te różnią się od sie­bie dość istotnie.

Wirusowe zapalenie wątroby typu A w większości doty­czy dzieci, zwłaszcza w wieku 7 — 10 lat, i młodzieży; dość często notu­je się je także u młodych dorosłych. Szerzy się drogą pokarmową po­przez produkty spożywcze, wodę, rzadziej przez styczność bezpośred­nią, choć możliwe jest też zakażenie drogą pozajelitową przez uszko­dzone tkanki. Okres wylęgania choroby przeciętnie wynosi 28 — 30 dni, ale bywa również krótszy (od 2 tygodni) albo dłuższy (do 7 tygod­ni). Wirus typu A jest wydalany z kałem już pod koniec okresu wylę­gania i w ostrym okresie choroby. Przebycie choroby powoduje trwa­łe uodpornienie.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B przenosi się przede wszystkim drogą pozajelitową. Zakażenie następuje poprzez przetocze­nie krwi i preparatów krwiopochodnych oraz zabiegi naruszające ciąg­łość tkanek, wykonywane narzędziami niedostatecznie sterylizowany­mi (także wstrzyknięcia). Możliwe są zakażenia przez bliski kontakt osobisty (droga płciowa, dziecka przez matkę karmiącą piersią, w cza­sie porodu), a wyjątkowo także drogą jelitową. Nie ma tu sezonowych i okresowych nasileń zachorowań, jak to się dzieje w zakażeniach ty­pu A (wzrost zachorowań w sezonie letnio-jesiennym). Okres wylęga­nia jest długi, od 2 do 6 miesięcy. Zaraźliwość — związana z obecnoś­cią wirusa we krwi — występuje na kilka tygodni przed chorobą, w czasie choroby (w jej ostrej fazie), w chorobie przewlekłej przez całe lata. Możliwe jest też nosicielstwo we krwi przez osoby w ogóle nie chorujące. Badania na obecność tzw. antygenu HBs (powierzchniowe­go) wirusa wykazały, że nosicielami tego antygenu jest 0,5 — 1,0% osób zdrowych.

Objawy i przebieg. W typowym przebiegu choroby wyróżnia się okresy: wstępny, żółtaczkowy i zdrowienia. W okresie wstęp­nym, w związku z nasiloną wirusemią i umiejscowieniem wirusów w różnych narządach, występują objawy ogólne: złe samopoczucie, osłabienie, apatia, ból głowy, zaburzenia dyspeptyczne (żołądkowe) z brakiem łaknienia, nudnościami, często wymiotami, wstrętem do po­karmów tłustych i ciężko strawnych, niekiedy wolne stolce. Czasem przeważają objawy grypopodobne: ogólne rozbicie, bóle mię­śniowe, kości, stawów. U dużej części chorych, zwłaszcza u dzieci, występuje w tym okresie kilkudniowa gorączka. W końcu zaczy­na się pobolewanie i uczucie gniecenia w górnym śródbrzuszu lub w prawym podżebrzu. Krótkotrwały okres wstępny, z mniej nasilo­nymi objawami, wskazuje raczej na wirusowe zapalenie wątroby typu B.

Po krótkotrwałej poprawie (1-2 dni) i ustąpieniu gorączki ponow­nie nasilają się objawy ogólne i dyspeptyczne, pojawia się zespół żółtaczkowy: ciemnieje mocz, odbarwiają się stolce i pojawia się zażółcenie skóry o różnej intensywości, zwykle w zależności od ciężkości przypadku. Wątroba, powiększona już poprzednio, ulega dalsze­mu powiększeniu. Okres ten trwa 1 — 3 tygodnie, po czym następuje okres zdrowienia, z dość wolnym powrotem do sił i pełnego zdrowia. Zależnie od stopnia uszkodzenia wątroby i różnych jej zdol­ności regeneracyjnych, przebieg choroby może być lekki, ze słabo nasilonymi objawami (częściej u dzieci i młodzieży), lub ciężki, z dużą żółtaczką i przedłużonym okresem trwania choroby. Cięższy przebieg ma się wiązać z zakażeniem wirusem B (HBV). Wirus ten jest również „odpowiedzialny” za najcięższe przypadki choroby, z rozwojem rozla­nej, masywnej martwicy komórek wątrobowych (hepatocytów) oraz ich autolizą. Powoduje to ostry zanik wątroby i śpiączkę wątrobową, co zwykle, przy pełnym rozwoju śpiączki, kończy się zgonem. Śmiertelność ogólna w ostrym zapaleniu wątroby nie jest du­ża i zwykle nie przekracza 0,5%. Poważnym następstwem może być rozwój przewlekłego zapalenia wątroby, co zdarza się u ok. 3 — 4% chorych na typ B.

Dla celów rozpoznawczych i oceny przebiegu choroby, stopnia usz­kodzenia wątroby i zaburzeń jej czynności wykonuje się dość liczne badania, zwłaszcza biochemiczne. Oznacza się we krwi poziom biliru­biny, aktywność ąminotransferaz (która wybitnie w tej chorobie wzra­sta) i innych enzymów, czynniki układu krzepnięcia krwi (protrombi­ny, fibrynogenu), skład białek surowicy, wykonuje próby na chwiejność koloidową białek i inne. Do rutynowych badań należy także wykrywanie antygenu s wirusa B (HBsAg). W niektórych stacjach sanitarno-epidemiologicznych wprowadzono też metody wykrywania an­tygenu e (HBeAg).

Postępowanie i leczenie. Zgłoszenie, rejestracja, jak rów­nież leczenie szpitalne są w Polsce obowiązkowe. W ostrym okresie konieczne jest pozostawanie w łóżku. Niezbędne jest unikanie wysił­ków fizycznych i psychicznych, także w czasie zdrowienia. Musi być stosowana odpowiednia dieta. Zaspokojenie potrzeb energe­tycznych wymaga zwiększonej podaży węglowodanów, gdyż podaż bia­łek powinna być ograniczona do minimum fizjologicznego, a tłuszcze praktycznie wyeliminowane z uwagi na upośledzone wchłanianie i ob­ciążający wpływ na metabolizm komórek wątrobowych. Posiłki powin­ny być możliwie lekkie, gotowane, nie smażone, urozmaicone i smacz­ne. W uzupełnieniu diety stosowana jest glukoza i preparaty witami­nowe. Niedozwolone są używki oraz wszelkie środki (w tym leki) mo­gące spowodować uszkodzenie wątroby. W razie zagrażającej śpiączki stosowane są kortykosteroidy i inne środki oraz specjalne metody leczenia.

Ozdrowieńcy przechodzą pod nadzór lekarski ambulatoryjny, najlepiej w poradniach hepatologicznych (wątrobowych), na określo­ny czas, a w razie przewlekłego zapalenia wątroby — pod stałą opiekę tych poradni. Ze względu na częstość zachorowań, długie okresy za­raźliwości (także przy braku objawów), zdrowienia i niezdolności do pracy oraz nierzadko poważne następstwa, wirusowe zapalenie wątro­by ma duże znaczenie biologiczne i stanowi ważny problem społeczny, kliniczny i epidemiologiczny.

Zapobieganie wirusowemu zapaleniu wątroby i jego zwal­czanie nie są łatwe i różnią się w zależności od typu zakażenia. W zakażeniach wirusem A (HAV) postępowanie przeciwepidemiczne jest podobne jak w durze brzusznym. Do odkażania zaleca się używanie preparatów działających poprzez czynny chlor. Zwiększenie od­porności na zakażenie można uzyskać podając gamma-globulinę ludzką. Stosuje się ją u dzieci do lat 14, zwłaszcza w środowiskach dziecięco-młodzieżowych, w okresie do 6 dni od ostatniej styczności z chorym. W celach wykrycia źródeł zakażenia obowiązują w Polsce ba­dania na nosicielstwo antygenu s wirusa B (HBsAg) u krwiodawców, kobiet w ciąży, chorych i ozdrowieńców, u osób ze styczności z chory­mi na wirusowe zapalenie wątroby i z otoczenia nosicieli, personelu i chorych ośrodków leczących metodą dializ. Krwiodawcami nie mogą być: nosiciele tego antygenu, osoby po przebyciu choroby, ze styczności z chorymi i chorzy z żółtaczką o niejasnej etiologii (przez okres 6 miesięcy). Do zabiegów drobniejszych powinien być stoso­wany sprzęt jednorazowego użytku, a sprzęt wielorazowego użytku sterylizowany w odpowiednich warunkach (autoklawy, sterylizato­ry termiczne na suche, gorące powietrze). Ze względu na trudności w otrzymaniu swoistej immunoglobuliny, zawierającej przeciwciała anty-HBs, zaleca się ją do stosowania u ludzi szczególnie narażo­nych.

Problem długości utrzymywania się uodpornienia po wirusowym za­paleniu wątroby typu B nie jest jednoznacznie rozstrzygnięty. Stoso­wanie szczepionek wyszło już poza stadium doświadczeń. Szczepienia przeprowadza się obecnie na coraz szerszą skalę.