Archive for the ‘Choroby zakaźne’ Category

Dur wysypkowy

Dur wysypkowy, czyli plamisty, nazywany też tyfusem pla­mistym. Choroba ta, wywołana przez Rickettsia prouazeki, występu­je w dwu postaciach: duru epidemicznego, przenoszonego przez wszy, i nawrotów w kilka, kilkanaście lub nawet w kilkadziesiąt lat po durze epidemicznym. Dawniej była to choroba częsta. Obecnie w Europie, także w Polsce, notuje się sporadyczne zachorowania na postać nawrotową.

Dur epidemiczny przenosi wesz odzieżowa, która po zakażeniu się od chorego i po 6 dniach okresu wylęgania choruje i wydala zarazki ze swoim kałem. Do zakażenia człowieka dochodzi przez wtarcie kału wszy w czasie drapania skóry. Główne zmiany powstają w drobnych tętnicach i naczyniach włosowatych, co powoduje uszkodzenie narzą­dów, zwłaszcza obficie unaczynionych: ośrodkowego układu nerwowe­go, nerek, nadnerczy, skóry, mięśnia sercowego. Po chorobie dochodzi do odporności śródzakaźnej. Okres wylęgania u człowieka wynosi 7-15 dni, przeważnie 12 dni. U niektórych osób, przy upośledzonej z różnych przyczyn odporności, pojawiają się późne nawroty (zakażenie endogenne). Te zachorowania w środowisku zawszonym stanowią za­grożenie powstania większych ognisk epidemicznych.

Objawy i przebieg. Zachorowanie pierwotne cechuje nagły początek, z dreszczami i wysoką gorączką (utrzymuje się przez ok. 2 tygodnie na stale wysokim poziomie ok. 40°C), silne bóle głowy, uczu­cie rozbicia i wyczerpania. W 5 lub 6 dniu pojawiają się: wysypka pla­mista, która przybiera postać krwotoczną, oraz narastające odurzenie, często przechodzące w nieprzytomność z zaburzeniami psychicznymi (psychoza). U chorych nie leczonych przyczynowo ogólna śmiertelność jest wysoka, u dzieci nie przekracza kilku procent, u ludzi starych do­chodzi do 25%. Nawroty występują u osób starszych lub starych. Prze­bieg jest stosunkowo łagodny lub lekki. Gorączka trwa 7-11 dni, wy­sypka jest skąpa, rzadko krwotoczna, odurzenia brak lub jest nie­znaczne. Śmiertelność nie przekracza 1-2%. Rozpoznanie potwierdza­ją dodatnie wyniki badań serologicznych (odczyn wiązania dopełnia­cza, mikroaglutynacyjny).

Leczenie i postępowanie. Leczenie przyczynowe przy uży­ciu antybiotyków zmienia w sposób istotny przebieg choroby, powodu­jąc w ciągu ok. 2 dni spadek gorączki i przyspieszone zdrowienie, oraz zmniejsza liczbę powikłań i obniża śmiertelność. Obowiązuje leczenie szpitalne oraz nadzór epidemiologiczny nad osobami ze styczności, a także dezynsekcja i odkażanie w ognisku epidemicznym. Istnieją sku­teczne szczepionki uodporniające. W roku 1971 dur wysypkowy (obok duru powrotnego) został skreślony w Polsce z listy tzw. chorób kwa­rantannowych.

Mononukleoza zakaźna

Jest to choroba o przebiegu łagodnym i mało zaraźliwa, wywołana przez wirus EB (Epsteina —Barra). Zakaże­nie następuje głównie drogą kropelkową oraz przez bliską styczność (zakaźność śliny, wydzielin z dróg oddechowych). W mononukleozie zakaźnej dochodzi do wirusemii i namnażania zarazków w tkankach układu limfatycznego, skupionych w węzłach chłonnych, migdałkach, śledzionie i rozrzuconych w różnych narządach. Następuje rozrost w utkaniu limfatycznym i nacieki komórek jednojądrzastych wokół na­czyń. Zachorowania występują sporadycznie, rzadziej rodzinnie. Dość częste są zakażenia bezobjawowe lub o przebiegu poronnym. Przebieg jest cięższy u młodzieży i młodych dorosłych niż u dzieci. Okres wylę­gania długi, do 2 miesięcy lub nawet dłuższy.

Objawy i przebieg. Na typowy zespół chorobowy składają się: gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, angina, powiększenie śle­dziony, wątroby i zmiany we krwi. Gorączka o zwykle nieregularnym przebiegu, średnio wysoka, utrzymuje się u dorosłych 2 — 3 tygodnie, u dzieci zwykle 7-10 dni. Ogólny stan chorych, nawet przy wyższej go­rączce, jest dość dobry, poza osłabieniem i sennością. Równocześnie z początkiem gorączki powiększają się węzły chłonne szyjne, w okolicy kątów żuchwy, często pachowe i pachwinowe. Zmiany zapalne w gard­le mają różne nasilenie: od lekkiego nieżytu do ciężkiej anginy z roz­ległymi nalotami, podobnymi do nalotów w anginie wywołanej przez paciorkowce lub anginie błoniczej. Do częstych objawów należy po­większenie śledziony i wątroby, której uszkodzenie może powodować bóle, wzdęcia, niekiedy żółtaczkę. Mniej częste to: nieżyt nosa, obrzęki wokół oczu, wybroczynki na podniebieniu twardym, wysypka skórna o różnym wyglądzie, czasem zmiany płucne śródmiąższowe, sercowe i w ok. 1% przypadków objawy neurologiczne (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu z przejściowymi porażeniami). Zmia­ny we krwi cechuje duży wzrost liczby limfocytów (50 — 90%), wśród których wiele jest większych o wyglądzie nietypowym (monocytoidy). Zmiany tego typu ułatwiają rozpoznanie, do którego może się też przy­czynić wykrycie w surowicy krwi tzw. heterofilnych przeciwciał (zle­piających krwinki barana).

Leczenie objawowe. Pozostawanie w łóżku zależy od ciężkości choroby. Niekiedy wskazane jest leczenie szpitalne.

Nagminne zapalenie przyusznic

Nagminne zapalenie przyusznic, czyli świnka. Jest to uogólnio­na choroba zakaźna wywołana przez wirus świnki (Paramyxovirus parotidis). Drobnoustroje te dostają się do organizmu przede wszystkim drogą kropelkową. Umiejscawiają się w komórkach gór­nych dróg oddechowych i głównie w gruczołach ślinowych, gdzie namnażają się. Przechodzą stąd do krwi i do tkanek różnych narządów. Zaraźliwość zaczyna się na kilka dni przed objawami i utrzymuje się do 9 dni od początku choroby. Przeniesienie wirusa jest możliwe także przez pokarmy i przedmioty zanieczyszczone śliną chorego. Wskaźnik podatności wynosi ok. 0,8.

Świnka atakuje głównie dzieci w wieku od 5 do 15 r. życia, rzadziej młodsze i dorosłych. Okresowy wzrost zapadalności występuje co 2 —3 lata. Okres wylęgania wynosi 12-22 dni.

Objawy i przebieg. Typowym i najczęstszym objawem świnki jest zapalne obrzmienie obu ślinianek przyusznych. Znaczniejsze ich obrzmienie nadaje twarzy charakterystyczny wygląd (stąd nazwa – świnka). Ujścia przewodów przyusznic są obrzękłe i zaczerwienione. Gorączka zwykle średnio wysoka. Mniej często obrzękają ślinianki podżuchwowe, a rzadko podjęzykowe. Drugim co do częstości zajętym narządem są opony mózgowo-rdzeniowe. Zapalenie opon może wystą­pić: równocześnie z obrzmieniem ślinianek, w 6 —12 dni później lub nieco wcześniej. Niekiedy zdarza się, że zapalenie opon jest jedynym umiejscowieniem zmian chorobowych (bez zapalenia ślinianek). Prze­bieg świnki jest na ogół łagodny. Mogą jednak wystąpić powikłania w formie zapalenia: trzustki, jąder i nadjądrzy, jajników, gruczołu kro­kowego, tarczycy, gruczołów sutkowych, gruczołów łzowych. Zdarzają się niekiedy zapalenia mózgu, rdzenia kręgowego, nerwu słuchowego (z następową głuchotą). Wyjątkowo obustronne zapalenie jąder może być powodem bezpłodności. Świnka u kobiety ciężarnej może spowodować zakażenie płodu w pierwszych miesiącach ciąży, co pro­wadzi do poronienia lub wad wrodzonych.

Leczenie jest objawowe. Miejscowo stosuje się okłady, ważna jest właściwa pielęgnacja chorego. W zapaleniu trzustki i uporczy­wych wymiotach podawane są kroplówki i środki hamujące działanie enzymów trzustkowych. W takich przypadkach i innych ciężkich wskazane jest leczenie szpitalne.

Zapobieganie. W niektórych krajach stosuje się szczepionkę atenuowaną (żywy osłabiony wirus), pojedynczo lub wraz ze szczepie­niem przeciw odrze i różyczce.

Posocznice

Są to choroby zakaźne o objawach i przebiegu podob­nym, lecz o różnorodnych przyczynach, czyli różnej etiologii. Do roz­woju choroby dochodzi wówczas, gdy bakterie z pierwotnie powsta­łych ognisk zapalnych dostają się do krwiobiegu stale lub okresowo i następnie osiedlają się w różnych tkankach narządów, wywołując wtórne zmiany zapalne. Te wtórne nowe ogniska stanowią podłoże ciężkich objawów chorobowych, z nich też wysiewają się nowe pokole­nia bakterii do krwi. Posocznica, w której przebiegu dochodzi do pow­stania ropnych ognisk przerzutowych, nazywa się posocznico-ropnicą.

Posocznice najczęściej wywołują ropotwórcze ziarniaki: gronkowce, paciorkowce, pneumokoki i meningokoki. Stosunkowo częstą przyczy­ną są pałeczki okrężnicy, ropy błękitnej, odmieńca, jak również grup Klebsiella i Salmonella (te ostatnie głównie u niemowląt i małych dzieci). Rzadziej posocznicę wywołują inne bakterie — Enterobacter aerogenes i Seratia marcescens.

Źródłem zakażenia mogą być chorzy i nosiciele zarazków (zakaże­nia egzogenne) lub ogniska pierwotne we własnym organizmie (zakażenia endogenne), np. w tkance przyzębnej, w gardle, uchu środkowym, w drogach żółciowych, moczowych, oddechowych i innych. Wrotami zakażenia są: skóra uszkodzona lub ze zmia­nami zapalnymi, błony śluzowe dróg oddechowych, pokarmowych, dro­gi rodne (poronienia, połóg) itp. Rozwój leczenia przyczynowego nie doprowadził do zmniejszenia częstości zachorowań na posocznicę, zmienił się tylko profil etiologiczny. Częstsze stały się posocznice wy­wołane przez gronkowce i różne pałeczki, zwłaszcza zaś przez warunkowo chorobotwórcze drobnoustroje.

Objawy i przebieg. W zależności od szybkości rozwoju choro­by wyróżnia się: posocznice ostre, powstające nagle wśród gwał­townie narastających objawów i mogące w krótkim czasie lub w ciągu kilku dni doprowadzić do zgonu, oraz posocznice przewlekłe, przebiegające stosunkowo łagodnie, lecz ze skłonnością do zaostrzeń, przy pogarszaniu się zdolności obronnych organizmu.

Początek choroby bywa powolny, ze stopniowym rozwojem zespołu objawów, lub nagły z silnymi dreszczami, szybkim wzrostem tempera­tury ciała. Gorączka może utrzymywać się przez szereg dni, czasem ty­godni, na wysokim poziomie, częściej jednak jest nieregularna, przery­wana, wykazująca duże wahania dobowe. Uderza nasilająca się bla­dość z sinawym odcieniem, wyraz twarzy staje się apatyczny i cierpią­cy. Na skórze mogą pojawiać się wysypki płoniczopodobne, odropodobne, plamiastowybroczynowe i wylewy krwawe, a także zmiany rop­ne. Chory traci łaknienie, zdarzają się nudności, wymioty, zaparcie stolca, czasem biegunka. Skóra może przybierać odcień żółtawy lub żółtaczkowy (uszkodzenie wątroby, krwinek czerwonych).

Przy umiejscowieniu zmian we wsierdziu zastawek serca do­chodzi do ciężkich ich uszkodzeń i obfitego rozsiewu zarazków w orga­nizmie. Tworzą się ogniska zatorowe w naczyniach krwionośnych i nowe ogniska w różnych narządach: nerkach, oponach mózgowo-rdzeniowych i w mózgu, w wątrobie, śledzionie, płucach. Rozwija się narastająca niedokrwistość, ogólna liczba leukocytów na ogół wzrasta, lecz bywa i obniżona (zwłaszcza u ludzi starszych, wyniszczonych). Do­kładne etiologiczne rozpoznanie jest możliwe na podstawie badań bak­teriologicznych.

Leczenie i postępowanie. Nie ma obowiązku zgłaszania posocznic i ich leczenia szpitalnego, lecz istnieją z reguły wskazania do takiego leczenia. Przed leczeniem przyczynowym wykonuje się po­siew (przede wszystkim krwi) i antybiogram. Wyniki antybiogramu ułatwiają wybór odpowiednich antybiotyków. Istotne jest wykrycie ewentualnego pierwotnego ogniska rozsiewu i, jeśli to możliwe, jego usunięcie. Stosowane mogą być antybiotyki z różnych grup i o róż­nym zakresie działania oraz chemioterapeutyki nieantybiotyczne. Ważne jest również leczenie zmian miejscowych, objawowe, podawa­nie leków krążeniowych, przeciwzakrzepowych, niekiedy przeciwwstrząsowych.

Zapobieganie wynika z danych epidemiologicznych i ma szcze­gólne znaczenie na oddziałach szpitalnych (wykrywanie źródeł i dróg przenoszenia zakażeń i odpowiednie do tego postępowanie, antyseptyka, aseptyka).

Choroby enterowirusowe

Zakażenia enterowirusami przebiegają najczęściej bezobjawowo. Wirusy namnażają się w przewodzie pokarmowym i są przez pewien czas wydalane wraz z kałem (nosicielstwo). Dość często dochodzi do poronnego przebiegu choroby w postaci zaburzeń żołądkowo-jelitowych, zwłaszcza u dzieci. W niektórych zakażeniach wirusy przenikają do krwiobiegu i powodują mało charakterystyczne objawy chorobowe (gorączka, objawy nieżytowe, bóle głowy, ogólne niedoma­ganie), bez dalszych następstw. Wreszcie zdarza się, że po krótkotrwa­łej „ciszy”, w czasie której wirusy osiedlają się w tkankach różnych narządów, dochodzi od ich ponownego namnożenia i rozwoju mniej lub. bardziej charakterystycznych zespołów objawowych. Do nich nale­żą, mające szczególne znaczenie ze względu na lokalizację i rodzaj zmian, zespoły neurologiczne.

Źródłem zakażenia jest najczęściej nosiciel tzw. bezobjawowy, rzadziej osoba chora, niezależnie od ciężkości i postaci choroby, oraz nosiciel po przebytej chorobie (pochorobowy). Wydalanie wiru­sów trwa długo — kilka i więcej tygodni. Wirusy mogą być obecne przez krótki czas (2 — 5 dni) w jamie nosogardzielowej i niższych odcin­kach dróg oddechowych. W tych wypadkach mogą być przenoszone drogą kropelkową. Ma to stosunkowo niewielkie znaczenie epidemio­logiczne, w porównaniu z przenoszeniem za pośrednictwem pokarmów i materiałów zakażonych wirusami, które są oporne na czynniki ze­wnętrzne.

Choroba Heinego — Medina, czyli zapalenie rogów przednich rdzenia, nagminne porażenie dziecięce, poliomyelitis. Choroba jest wywołana przez poliowirus typów 1, 2, 3. Obecnie w krajach, gdzie przeprowadza się systematyczne szczepienia ochronne, sytuacja epidemiologiczna jest korzystna. W Polsce po wprowadzeniu obowiąz­kowych szczepień liczba zachorowań znacznie się zmniejszyła i notuje się ich tylko 20 — 40 rocznie. Okres wylęgania wynosi 7 — 14 dni, ale może być krótszy lub przedłużony do 3 tygodni.

Objawy i przebieg. W typowej porażennej postaci wy­różnia się cztery okresy:

  1. okres wstępny z gorączką w ciągu paru dni, nieżytem gardła i nosa, bólami głowy, ogólnym osłabieniem i przeczulicą skóry;
  2. okres bezgorączkowy i bezobjawowy, od 1 do 8 dni, zwykle 2-5 dni;
  3. okres zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, trwa zwykle 3-5 dni,
  4. okres zdrowienia.

W okresie trzecim po­nownie występuje gorączka, objawy nieżytowe nasilają się, dołączają się objawy oponowe z silną przeczulicą, obfite poty. Po 1 — 3 dniach pojawia się ogólne osłabienie mięśni (adynamia), bolesne kurcze mię­śniowe. Jednocześnie lub wkrótce potem rozwijają się porażenia typu wiotkiego mięśni prążkowanych (zapalenie rdzenia). Są one z reguły niesymetryczne, dotyczą różnych mięśni, ale bywają też porażenia obu kończyn dolnych lub górnych, czasem są skrzyżowane. Niebezpieczne dla życia są porażenia mięśni oddechowych. Okres czwarty — zdro­wienia, zaczyna się w 2 – 3 dni po spadku gorączki i trwa do 2 lat, jed­nakże na wyraźną poprawę można liczyć do 6 miesięcy.

W wyjątkowych przypadkach dochodzi do zajęcia jąder nerwów wy­chodzących z rdzenia przedłużonego i do uszkodzenia ośrodków odde­chowego i naczyniowego — postać opuszkowa. Niebezpieczny przebieg ma również rzadka postać mózgowa. Mniej ciężki przebieg mają postać oponowa oraz te przypadki, gdy porażenia są ograniczone (czasem do jednego nerwu, np. twarzowego) lub niezupeł­ne, w postaci osłabienia mięśni (niedowłady).

W rozpoznaniu pomocne jest mikroskopowe i biochemiczne ba­danie płynu mózgowo-rdzeniowego, ale przede wszystkim wirusologicz­ne badanie płynu, kału i popłuczyn z gardła. Jest ono obowiązkowe w każdym podejrzeniu o chorobę Heinego-Medina.

Leczenie i postępowanie. Leczenie szpitalne jest obowiąz­kowe. Leczenie ogólne i objawowe jak w innych zakażeniach ośrodko­wego układu nerwowego. Już w okresie izolacji i leczenia szpitalnego zapoczątkowuje się leczenie rehabilitacyjne. W zagrożeniu życia niedomogą oddechową wykonuje się tracheostomię, wspomaga­ne lub sztuczne oddychanie przy użyciu respiratora. W razie utrzymy­wania się porażeń konieczne jest dalsze leczenie w ośrodku rehabilita­cyjnym.

Zapobieganie polega na przeprowadzeniu szczepień ochron­nych. Obowiązuje odkażanie w domu chorego i odkażanie bieżące w miejscu jego pobytu przez okres choroby.

  • Zakażenia wywołane wirusami Coxsackie

Istnieją dwie grupy tych wirusów — grupa A obejmująca 24 typy i grupa B z 6 typami. Wywołują one opisane wyżej zespoły neurologiczne (wiruso­we zapalenia opon, mózgu, rdzenia), biegunki u dzieci, stany gorączko­we grypopodobne oraz dwa inne zespoły chorobowe. Wirusy z grupy B mogą wywołać chorobę bornholmską oraz zapalenie mózgu i mięśnia sercowego u noworodków.

Choroba bornholmską. W chorobie tej oprócz wysokiej go­rączki, często dwufazowej, występują ostre, bardzo dokuczliwe napady bólów, umiejscowionych w dolnej części klatki piersiowej i w nadbrzu­szu, rzadziej w podbrzuszu. Trwają one od kilku do kilkunastu godzin, czasem do kilku dni. Mogą pojawiać się parokrotnie. Może równocześ­nie wystąpić zapalenie opłucnej, osierdzia, a także zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Zapalenie mózgu i mięśnia sercowego u noworod­ków. Chorobę tę cechuje nagły początek z gorączką, niepokojem, bla­dością, sinicą i dusznością; następuje uszkodzenie układu krążenia, zwłaszcza zapalenie mięśnia sercowego. Objawy narastają dramatycznie i z reguły dochodzi do zgonu. Tylko w rzadkich przypadkach, po ustąpieniu ostrych objawów, dziecko może powrócić do zdrowia. Konieczna jest szybka pomoc lekarska i leczenie szpitalne.

  • Zakażenia wywołane wirusami ECHO

Ta grupa wirusów liczy trzydzieści kilka typów. Wirusy te, podobnie jak wirusy Coxsackie, są przyczyną poważnych zespołów neurologicznych, a także łagodnie przebiegają­cych zachorowań, takich jak gorączka z wysypką różyczkopodobna lub bez wysypki, biegunki u dzieci, nieżyty dróg oddechowych.

Zapalenie rdzenia kręgowego

Objawy ze strony rdzenia wystę­pują w przebiegu zakażeń obejmujących swym zasięgiem zazwyczaj także inne części ośrodkowego układu nerwowego i najczęściej nie wysuwają się na pierwszy plan. Wyodrębniający się zespół objawów rdzeniowych — w postaci niedowładów i porażeń wiotkich, z ob­niżeniem napięcia mięśni i osłabieniem lub zniesieniem odruchów ścięgnistych — zdarza się w zakażeniach enterowirusowych (wirusy Coxsackie i ECHO, rzadziej poliowirusy) oraz w rdzeniowym zakaże­niu arbowirusowym. Może też wystąpić jako powikłanie (choroba przyzakaźna) w przebiegu chorób wirusowych w niektórych epide­miach, np. grypy, także w odrze i półpaścu. Wyjątkowo zdarza się po szczepieniach, zwłaszcza jako poprzeczne zapalenie rdzenia po szcze­pionce przeciw wściekliźnie, w którym obok porażeń kończyn docho­dzi do zaburzeń w oddawaniu stolca i moczu (śmiertelność ok. 5%).

Objawy rdzeniowe, wraz z mniej lub bardziej zaznaczonymi objawa­mi oponowymi, przy braku zaburzeń świadomości, są poprzedzone naj­częściej niecharakterystycznymi objawami ogólnymi innych chorób lub określonej choroby zakaźnej.

Zapalenia mózgu

Niezależnie od przyczyny, objawy i przebieg choroby są podobne (z wyjątkiem wścieklizny). Większość zachorowań wywołują wirusy: enterowirusy (ECHO, Coxsackie, poliowirusy), arbowirusy, herpeswirusy, czasem wirus świnki, wyjątkowo wirus wścieklizny. Mogą też zdarzać się zapalenia mózgu jako powikłania poszczepienne (np. przeciw wściekliźnie) albo częściej — w przebiegu takich chorób, jak odra, różyczka, ospa wietrzna, grypa (tzw. zapa­lenia mózgu przyzakaźne). Zapalenia mózgu o etiologii bakte­ryjnej, pierwotniakowej i grzybiczej są rzadkie.

Uszkodzenia mózgu w przebiegu jego zapalenia mogą być dwojakiego rodzaju. W zakażeniach wirusami tzw. neurotropowymi dochodzi do uszkodzeń samych komórek nerwowych (neurocytów) w wyniku namnożenia się w nich zarazków. Wkrótce pojawia się wysięk, obrzęk i nacieki, głównie w istocie szarej mózgu i w pniu mózgowia. Wreszcie tworzy się (przy pomyślnym zejściu choroby) blizna glejowa, zaś w niepomyślnym – powstają ogniska krwotoczne i martwicze. W zapaleniach mózgu przyzakaźnych i poszczepiennych proces chorobo­wy ma charakter zapalenia okołożylnego, dotyczy głównie istoty bia­łej i przejawia się naciekami okołożylnymi oraz ogniskami demielinizacyjnymi z odczynem glejowym.

W poszczególnych zakażeniach wirusowych mózgu umiejscowienie zmian w tkance mózgowej może być mniej lub bardziej wybiórcze, a w niektórych mogą być obecne w komórkach twory zwane ciałkami wtrętowymi. W zapaleniach przyzakaźnych i poszczepiennych me­chanizm uszkadzający mózg jest inny. Procesy chorobowe w tych przy­padkach powstają u niektórych osób w wyniku reakcji autoimmunologicznych.

W Polsce rejestruje się rocznie ok. 300 do 400 zachorowań. Zgłoszo­ne zachorowania dotyczą w większości dzieci do lat 5, z czego 40% do lat 2. Śmiertelność jest bardzo wysoka. Kleszczowe zapalenie mózgu występuje u ludzi dorosłych, głównie w województwach biało­stockim, suwalskim, olsztyńskim i opolskim, gdzie istnieją ogniska przyrodnicze „tej choroby. Zapalenia poszczepienne są nie­liczne, liczba zapaleń przyzakaźnych nie jest znana.

Objawy i przebieg. Często przebieg choroby jest dwufazo­wy. Początkowo występują nieżyty górnych dróg oddechowych, zabu­rzenia żołądkowo-jelitowe i krótkotrwała gorączka. Następnie, po chwilowym spadku gorączki, pojawia się ona ponownie, występują ob­jawy neurologiczne o charakterze ogólnym i ogniskowym: silne bóle głowy, wymioty, drgawki, ciężkie zaburzenia świadomości, w lżejszych przypadkach osłabienie pamięci i zdolności rozumowania, senność, stany pomroczne, objawy móżdżkowe (oczopląs, mowa skandowana, drżenie rąk), napady padaczkowe i porażenia na skutek uszkodzenia jąder nerwów czaszkowych. Mogą wystąpić mniej lub bardziej zazna­czone objawy oponowe i zmiany zapalne płynu mózgowo-rdzeniowego typu limfocytarnego.

Leczenie i postępowanie. Obowiązkowe jest leczenie szpi­talne. Leczenia przyczynowego w zakażeniach wirusowych nie ma. In­ne metody leczenia takie jak w ropnym zapaleniu opon mózgo­wo-rdzeniowych.

Zapobieganie kleszczowemu zapaleniu mózgu to stosowanie re­pelentów, noszenie odpowiedniego ubrania, zwłaszcza po zachodzie słońca, częste oglądanie własnego ciała w celu poszukiwania kleszczy oraz usuwanie ich bez uszkodzenia skóry. Istnieje inaktywowana szczepionka, zalecana dla osób szczególnie narażonych na tę chorobę. W innych zakażeniach postępowanie zapobiegawcze zależy od ich ro­dzaju i sposobów przenoszenia.

Wirusowe zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Chorobę wy­wołują różne wirusy: z grupy ECHO (skrót: Enteric, Cytopatogenic, Hu­man, Orphari), Coxsackie (od miejscowości w Stanach Zjednoczonych Ameryki), wirus świnki, arbowirus kleszczowego zapalenia mózgu i opon, wirus LCM, niekiedy inne. Wyjątkowo choroba może wystąpić po szczepieniu przeciw wściekliźnie. Zapalenia opon ze zmianami w płynie mózgowo-rdzeniowym typu limfocytarnego mogą występować w pewnych chorobach bakteryjnych (np. w leptospirozach, brucelozie, kile). Źródłem zakażenia jest zwykle człowiek chory, rzadziej ozdrowieniec lub nosiciel. Rezerwuarem wirusa LCM są myszy domowe, ar- bowirusa — dzikie zwierzęta leśne. Dla większości wirusów wrotami zakażenia są śluzówki jamy ustnej, nosogardzieli i przewodu pokarmowego, w arbowirusowym zakażeniu — miejsce ukłucia przez kleszcza, będącego przenosicielem. Okres” wylęgania jest różny, od 3 —5 dni w zakażeniach wirusem Coxsackie, do 10 — 14 dni w zakażeniach innymi wirusami.

Na ogół choroba, niezależnie od czynnika wywołującego, przebiega podobnie. Również zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym są podobne – typu limfocytarnego. Płyn jest wodojasny, przejrzysty, pleocytoza niewielka lub” umiarkowana, odsetkowo przeważają ko­mórki jednojądrzaste (limfocyty), poziom białka nieznacznie podwyż­szony, poziom cukru prawidłowy.

W Polsce rejestruje się rocznie 2000 – 4000 zachorowań, największa zapadalność występuje u dzieci w wieku 5 — 9 lat. Zachorowania są sporadyczne lub w znaczniejszych ogniskach epidemicznych. Kle­szczowe zapalenie opon i mózgu występuje sporadycznie, rejestruje się rocznie ok. 30 — 40 przypadków, głównie u ludzi doros­łych.

Objawy i przebieg. Wirusowe zapalenia opon mają z reguły przebieg łagodniejszy niż ropne, zwykle dwufazowy. W pierwszej fazie wirusy z miejsc namnażania przechodzą do krwi (wirusemia) i dochodzi do objawów ogólnych, takich jak gorączka, bóle gło­wy, mięśni, często objawy nieżytowe w drogach oddechowych, jelito­we. Po krótkotrwałym okresie złagodzenia objawów lub po ich ustą­pieniu występuje druga faza. Niekiedy objawy w pierwszej fazie są niewielkie i mogą być przeoczone. Początek drugiej fazy jest ostry, z bólami głowy i objawami oponowymi, czasami w niepełnym zespole. U małych dzieci częste są drgawki, lecz objawy oponowe mogą być słabo zaznaczone. Choroba kończy się przeważnie pomyślnie, rzadko zaburzenia snu i osłabienie ogólne mogą trwać kilka miesięcy. Zdarza­jące się czasem poważniejsze następstwa wirusowego zapalenia opon są wyrazem uszkodzeń mózgu.

Rozpoznanie może ułatwić wywiad epidemiologiczny, np. nara­żenie zawodowe pracowników leśnych, ukłucie przez kleszcza u ludzi okazjonalnie przebywających w lesie, kontakt z myszami i ich wydali­nami (w limfocytowym zapaleniu opon), kontakt z ludźmi z ognisk choroby o znanej już etiologii (przyczynie). Dokładne rozpoznanie opiera się jednak na odpowiednich badaniach mikrobiologicznych i serologicznych.

Leczenie przyczynowe nie istnieje. Inne sposoby leczenia, zob. wyżej Ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Ropne zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Jest to grupa chorób wywołanych przez różne bakterie, lecz o podobnym zespole ob­jawów i podobnym, na ogół ciężkim, przebiegu. Zmiany w płynie móz­gowo-rdzeniowym wykazują te same lub podobne cechy zapalenia ropnego. Rozpoznanie przyczyny (bakterii) jest możliwe w ba­daniu bakteriologicznym płynu mózgowo-rdzeniowego. Chorobę wywo­łują przede wszystkim ropotwórcze ziarniaki: dwoinki zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czyli menigokoki (Neisseria meningitidis), dwoinki zapalenia płuc, czyli pneumokoki (Diplococcus pneumoniae), gronkowce (gronkowiec złocisty Staphylococcus aureus), paciorkowce (streptokoki), pałeczki hemofilne. U noworodków i niemowląt dość częstą przyczyną są pałeczki okrężnicy (Escherichia coli) i pałeczki innych rodzajów: odmieńca (Proteus), Salmonella, ropy błękitnej (Pseudomonas). Po urazach czaszki chorobę wywołują przede wszystkim głównie dwoinki zapalenia płuc, a w zranieniach otwartych — gron­kowce i różne pałeczki.

Największa zapadalność i śmiertelność na ropne zapalenie opon przypada na wiek niemowlęcy. Niepomyślne zejścia zdarzają się często u ludzi starych. Zakażenia następują najczęściej od ludzi chorych łub nosicieli (na drodze kropelkowej), lecz mogą być wywoływane przez własne zarazki z różnych ognisk i w różnych stanach chorobowych (zapalenie zatok przynosowych, zapalenie nosogardzieli i dalszych części dróg oddechowych, zapalenie uszu). Okres wylęgania bywa róż­ny. W meningokokowym zapaleniu, tj. wywołanym przez dwoinki za­palenia opon, trwa przeciętnie 3 — 5 dni, po urazach — kilka dni do 2 tygodni.

Objawy i przebieg. Choroba zaczyna się ostrą gorączką, dre­szczami (u małych dzieci drgawkami), bólem głowy, wymiotami; szyb­ko występuje pełny zespół oponowy. W bardzo ciężkim przebiegu cho­rzy mają zaburzenia świadomości i wykazują pobudzenie psychorucho­we. U niektórych chorych z równoczesną posocznicą występują wysyp­ki o różnym wyglądzie, także krwotoczne. Choroba może mieć prze­bieg bardzo gwałtowny i kończy się często w krótkim czasie śmiercią, jeśli nie ma natychmiastowej pomocy. Płyn mózgowo-rdzeniowy pobra­ny nakłuciem lędźwiowym ma wygląd mleczny, wkrótce ropiasty lub ropny. W badaniu mikroskopowym płynu stwierdza się dużą liczbę ko­mórek, z reguły ponad 2000 w 1 ml (wysoka pleocytoza). Rozmazy osadu po odwirowaniu płynu poddaje się badaniom jakościowym. Wy­kazują one głównie tzw. komórki wielojądrzaste (granulocyty), odse­tek limfocytów jest niewielki. Poziom białek jest znacznie podwyższony, a cukru obniżony.

W leczeniu, w zależności od wyniku posiewu, stosuje się odpo­wiednie antybiotyki. Stosuje się również leki przeciwobrzękowe, uspo­kajające i inne działające objawowo, czasem kortykosteroidy. Ważne też jest leczenie uzupełniające, umiejętne karmienie.

Zakażenia ośrodkowego układu nerwowoego

W przebiegu zakażeń ośrodkowego układu nerwowego dochodzi za­zwyczaj do jednoczesnego zajęcia różnych części tego układu. Wyróż­nia się:

  1. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, gdy na pierwszy plan wysuwają się objawy oponowe, a objawy mózgowe są mniej zaznaczone;
  2. zapalenia mózgu, gdy dominują objawy mózgowe, czemu zwykle towarzyszą słabo zaznaczone objawy oponowe i niewielkie zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym;
  3. zapalenie rdzenia.

Do głównych objawów oponowych zalicza się:

  1. sztywność karku i sztywność kręgosłupa,
  2. objaw Kerniga (tj. opór przy prosto­waniu kończyn dolnych zgiętych pod kątem prostym w stawach kola­nowych),
  3. objawy Brudzińskiego karkowy i łonowy – uginanie koń­czyn dolnych w stawach kolanowych przy próbie przyginania głowy ku przodowi lub przy ucisku w okolicy łonowej.

Łączne występowanie tych objawów stanowi pełny zespół oponowy, części z nich — niepełny zespół. Do objawów oponowych u niemowląt nale­ży zwiększone napięcie ciemiączka. Do charakterystycznych objawów zalicza się też: silne, stałe bóle głowy, nadwrażliwość na światło, bodź­ce słuchowe i dotykowe, wymioty, ułożenie na boku na kształt litery S, z wygięciem głowy do tyłu. Należą tu również zaburzenia przyto­mności — ograniczenia świadomości przy zachowanym kontakcie, ok­resowym braku kontaktu, zwykle z majaczeniem i ograniczeniem rea­gowania na bodźce zewnętrzne, wreszcie zupełna utrata przytomności, czyli śpiączka.

W zespole mózgowym występują drgawki, cięższe zaburzenia świadomości, objawy porażenne.

W zapaleniach rdzenia, bez równoczesnego wyraźnego zaję­cia mózgu, zaburzenia świadomości nie występują.

Zakażenia ośrodkowego układu nerwowego stanowią poważny prob­lem epidemiologiczny, kliniczny i społeczny. Częstość występowania chorób utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie. Mimo postępów w leczeniu śmiertelność jest duża (ropne zapalenie opon) lub bardzo wy­soka (zapalenie mózgu), a następstwa pochorobowe mogą być trwałe i bardzo obciążające. Obowiązkowe są zgłoszenia zachorowań, ich rejes­tracja i leczenie szpitalne.