Archive for the ‘Choroby zakaźne’ Category

Zatrucie jadem kiełbasianym

Zatrucie jadem kiełbasianym, czyli botulizm. Chorobę tę wywo­łuje laseczka botulinowa (Clostridium botulinum), zarodnikująca i wy­twarzająca egzotoksynę, będącą czynnikiem chorobotwórczym. Z kilku typów znaczenie dla ludzi mają typy A, B i E. Zarazki żyją jako komensale w przewodzie pokarmowym zwierząt i człowieka, stąd do­stają się do powierzchownych warstw ziemi. Mogą też znajdować się w mule dennym zbiorników wodnych. Toksyna botulinowa na­leży do najsilniejszych trucizn. Jest to białko, które może być unieczynnione pod wpływem ciepła i tlenu atmosferycznego. Do zatrucia dochodzi na skutek spożycia głównie konserw mięsnych, rzadziej ja­rzynowych, owocowych i rybnych, do których dostały się zarodniki. W warunkach beztlenowych rozwijają się postacie wegetatywne bakterii, które wytwarzają jad. W Polsce rejestruje się rocznie kilkaset zacho­rowań, najwięcej w Wielkopolsce, na Pomorzu i w rejonie białostoc­kim, głównie wskutek spożycia mięsa wekowanego. Konserwy przemyślowe powodują ok. 1/3 wszystkich zatruć. Toksyna hamuje uwal­nianie acetylocholiny na zakończeniach neuronów, co prowadzi do blokowania przenoszenia bodźców i funkcji nerwów ruchowych (motorycznych). Okres wylęgania wynosi od kilku do 48 godz., ale może być i dłuższy.

Objawy i przebieg. Po krótkotrwałych objawach dyspeptycznych, lub bez nich, występują charakterystyczne objawy. Chory od­czuwa narastającą suchość w jamie ustnej i gardle (przy braku go­rączki), równocześnie lub nieco później zaburzenia wzrokowe w posta­ci zamglonego widzenia albo widzenia podwójnego. Występują: opad­nięcie powiek, zez zbieżny, rozszerzenie źrenic i brak ich reakcji na światło. Błona śluzowa jamy ustnej jest sucha, połykanie trudne, mo­wa staje się cicha i ochrypła. Porażenie ruchów robaczkowych (perystaltyki) jelit powoduje wzdęcie brzucha i uporczywe zaparcie, zaś po­rażenie mięśni wypierających mocz — zaleganie moczu w pęcherzu. Zjawia się też osłabienie mięśni poprzeczne prążkowanych — trudność w siadaniu, utrudnione oddychanie, łatwe męczenie się.

W ciężkim przebiegu choroby dochodzi do porażeń, także mięśni oddechowych i ostrej niewydolności oddechowej. Gorączka pojawia się przy powikłaniach (zapalenie zachłystowe płuc, zakaże­nie dróg moczowych). W lekkim przebiegu choroby obja­wy mogą ograniczać się do nieznacznych zaburzeń widzenia oraz uczucia suchości w jamie ustnej; chory z reguły nie zgłasza się do lekarza.

Leczenie i postępowanie. Obowiązuje leczenie szpitalne. W pierwszych godzinach choroby celowe jest płukanie żołądka i głęboka lewatywa. W celu zobojętnienia jadu podaje się możliwie wcześnie su­rowicę antytoksyczną A + B + E; po określeniu typu toksyny – suro­wicę jednoważną, typowo swoistą. W karmieniu chorego należy zacho­wać ostrożność, ponieważ występuje zachłystywanie się. Konieczne może być cewnikowanie pęcherza, lewatywa itp. W zagrożeniu powi­kłaniami stosuje się chemioterapeutyki, w razie potrzeby intubację, a nawet tracheostomię i wspomagane lub kontrolowane oddychanie. Śmiertelność dość znaczna. Zdrowienie jest powolne i długotrwałe, szczególnie zaburzenia widzenia i osłabienie siły mięśniowej utrzymu­ją się długo.

Zapobieganie polega przede wszystkim na ochronie produktów spożywczych przed zanieczyszczeniem przez ludzi i zwierzęta, na właś­ciwej technologii produkcji, zwłaszcza na właściwej sterylizacji kon­serw domowych (weków) i przemysłowych. Przechowywanie konserw w niskiej temperaturze hamuje rozwój bakterii i wytwarzanie jadu. Konserwy z puszek rozdętych gazem („bombaż”) należy zniszczyć, pro­dukty konserwowane należy gotować bezpośrednio przed spożyciem. Szczepienia ochronne stosuje się jedynie u ludzi szczególnie narażo­nych na zatrucie.

Tężec

Jest to choroba zakaźna wywołana przez laseczkę tężca (Clostridium tetani), rozwijającą się w warunkach beztlenowych i wy­twarzającą na jednym z biegunów zarodniki. Rezerwuarem drobnous­troju jest przewód pokarmowy zwierząt, głównie koni, a także ludzi, oraz gleba nawożona lub zanieczyszczona wydalinami. Do zakażenia dochodzi przez zanieczyszczenie ran glebą, kurzem lub przez ciała ob­ce zakażone zarodnikami. Szczególnie niebezpieczne są zakażenia ran głębokich i miażdżonych, ale w czasach pokojowych częstsze są zaka­żenia drobnych ran i skaleczeń, które jednak ze względu na masowość występowania są groźne. Choroba nie przenosi się z człowieka na człowieka, ani ze zwierząt na człowieka. Przebycie choroby nie powo­duje odporności, natomiast uzyskuje się ją w następstwie szczepienia anatoksyną tężcową.

W Polsce notuje się obecnie do stu kilkudziesięciu zachorowań rocznie, częściej na wsi (ok. 75%) niż w mieście, najwięcej (ok. 50%) u ludzi po 60 r. życia. Czynnikiem chorobotwórczym jest egzotoksyna, tzw. tetanospazmina, wytwarzana przez laseczkę tężca we wro­tach zakażenia, skąd wzdłuż nerwów obwodowych przenika do ośrodkowego układu nerwowego i powoduje blokowanie procesów hamowa­nia pobudzenia nerwowego. Wskutek braku hamowania dochodzi do wzmożenia napięcia i kurczów mięśni.

Objawy i przebieg. Okres wylęgania wynosi przeciętnie 7 — 14 dni, ale może być dłuższy i krótszy. Na ogół im krótszy jest okres wylę­gania, tym cięższy przebieg choroby. Początkowo chory może być nie­spokojny, rozdrażniony, poci się, ma bóle głowy i sensacje w okolicy rany. Wkrótce występują objawy typowe: wzmożone napięcie mięśni żwaczy, doprowadzające do szczękościsku, skurczu mięśni mimicznych twarzy, co nadaje jej charakterystyczny wyraz (uśmiech ironiczny, zwany też sardonicznym). Kolejno objęte są nasilającym się napięciem mięśnie karku i grzbietu, wreszcie mięśnie brzucha, a także kończyn dolnych.

Obok napięcia tonicznego, drugim typowym objawem są napady kurczowe (prężenia). Obejmują one różne grupy mięśniowe i są bardzo bolesne. W czasie napadu chory ma zaciśnięte szczęki i przybiera przymusowe ułożenie z głową wciśniętą w poduszkę, wygiętym łuko­wato grzbietem i wyprostnym położeniem kończyn dolnych. Najgroź­niejsze są kurcze mięśni oddechowych. Prężenia mogą być wywołane nawet niewielkimi bodźcami świetlnymi, hałasem, poruszeniem łóżka itp. Na ciężkość przebiegu choroby wskazuje liczba, nasilenie i czę­stość prężeń. Gorączka jest wysoka lub nadmiernie wysoka, do 41-42°C. Udoskonalenie metod leczenia obniżyło śmiertelność, lecz jest ona jeszcze wysoka i dochodzi do 40%. Zgon może nastąpić już we wczesnym okresie na skutek ostrej niewydolności oddychania, ale częściej zdarza się na skutek licznych powikłań w późniejszym czasie.

Leczenie i postępowanie. Obowiązuje leczenie szpitalne. Chorzy powinni być przewiezieni karetką „R” (reanimacyjną) i umie­szczeni w ośrodkach intensywnej opieki medycznej (OIOM). Stosuje się obowiązkowo swoistą surowicę; obecnie coraz częściej wprowadza się immunoglobulinę przeciwtężcową ludzką. Równocześnie stosuje się szczepionkę anatoksyczną w celu uzyskania uodpornienia. Antybioty­ki są podawane przy zagrożeniu powikłaniami. Podstawą leczenia jest wykonanie zabiegu intubacji lub tracheotomii, wspomagane lub na­wet sztuczne oddychanie przy użyciu aparatu zwanego respiratorem, właściwa pielęgnacja, umiejętne karmienie, środki uspokajające, i działające zwiotczająco na mięśnie, witaminy, czasem także plazma i krew.

Zapobieganie polega przede wszystkim na czynnym uodpornie­niu za pomocą szczepień według obowiązkowego kalendarza szczepień. Ponadto niezwykle ważne jest odkażenie i właściwe medyczne zaopa­trzenie skaleczeń i ran, zwłaszcza cięższych, głębszych i rozleglejszych, które muszą być opracowane chirurgicznie w celu usunięcia za­rodników, ciał obcych i martwiczych części tkanek oraz poprawy ukr­wienia i utlenienia. U osób narażonych na zakażenie tężcem i nie uod­pornionych lub z niepełnym uodpornieniem, a także po 8 latach od szczepienia stosuje się uodpornienie biernoczynne surowicą antytoksyczną oraz anatoksyną tężcową. Osobom uodpornionym podaje się samą anatoksynę.

Błonica

Chorobę, zwaną też dyfterytem, wywołuje maczugo­wiec błonicy (Corynebacterium diphteriae). Pewne szczepy tych pałe­czek, często ze zgrubieniem na biegunach, wytwarzają jad, toksynę błoniczą, główny czynnik chorobotwórczy, i mogą być w badaniach laboratoryjnych odróżnione od szczepów nietoksycznych. Od czasu wprowadzenia w Polsce szczepienia obowiązkowego choroba występu­je wyjątkowo. Zdarzają się jedynie sporadyczne zachorowania, jakkol­wiek ciągle istnieje możliwość pojawienia się ognisk w następstwie zaniedbań w przeprowadzaniu szczepień lub nieszczepienia przy przeciwwskazaniach. Podatność na zachorowanie stosunkowo niska (wskaźnik 0,2). Choroba przenosi się głównie drogą kropelkową, cho­ciaż możliwe są zakażenia przyranne. Źródłem zakażenia jest chory człowiek lub nosiciel zarazków. Okres wylęgania wynosi zwykle 2 — 6 dni, u szczepionych może być dłuższy. Zależnie od umiejscowienia zmian martwiczo-zapalnych w okolicach wrót zakażenia rozwijają się różne postacie choroby.

  • Błonica gardła

Błonica gardła jest postacią najczęstszą. Cechuje ją umiarko­wana gorączka, bladość twarzy, niezbyt duże bóle gardła, utrudnione połykanie, mowa „kłuskowata”, obrzmienie węzłów chłonnych pod- żuchwowych i tworzenie się nalotów w gardle. Te ostatnie pojawiają się na obrzmiałych migdałkach, początkowo niewielkie, punktowate, czasem z jednej, częściej z obu stron, powiększają się i łączą w jedno­litą błonę rzekomą o barwie białawoszarej, często przechodzącą na najbliższe otoczenie migdałków. Błoniaste naloty są mocno związane z podłożem. Wokół nalotów widać rąbek przekrwienia i zaczerwienienia, reszta gardła z reguły nie jest zmieniona, stosunkowo blada.

W ciężkim przebiegu błonicy naloty w gardle są rozległe, o wyglą­dzie krwistobrunatnym. Towarzyszące powiększenie węzłów chłon­nych i obrzmienie otaczającej je tkanki, zwykle umiarkowane, są wy­bitnie duże, powstaje szczególny wygląd szyi, stąd określenia „szyja prokonsula” lub „szyja Nerona”. W tej ciężkiej postaci do­chodzi do dużego, ogólnego zatrucia organizmu (intoksykacji) — tętno jest bardzo szybkie, miękkie, występują zaburzenia czynności serca na skutek zmian martwiczo-zapalnych mięśnia sercowego i cięższe, rozleglejsze niż zwykle porażenia mięśni. Ciężkie uszkodzenia mięśnia sercowego, zwłaszcza jego układu przewodzącego są zagrożeniem dla życia i stanowią najczęstszą przyczynę zgonów w błonicy. Uszkodzenia obwodowych nerwów ruchowych prowadzą do porażeń.

Zdrowienie jest długotrwałe i powolne, lecz wszystkie zmiany narządowe, w tym sercowe i porażenia, cofają się i następuje zupełny powrót do zdrowia.

  • Błonica krtani

Błonica krtani, zwana także krupem, występuje rzadziej, zwykle w pierwszych latach życia. Doprowadza do zwężenia szpary głośni na skutek obrzęku i pokrycia nalotami strun głosowych i rze­komych. Pojawia się stale nasilająca się duszność, głośny, szczekający kaszel i stale narastająca chrypka, przechodząca w końcowym sta­dium w bezgłos. Przy braku odpowiedniej pomocy dochodzi do udusze­nia. Przy zdarzającym się równoczesnym zajęciu gardła dołączają się objawy ogólnego zatrucia organizmu.

  • Błonica nosa

Błonica nosa jest lekką postacią choroby, bez objawów zatru­cia. Zmiany błony śluzowej nosa, często jednostronne, są niewielkie, towarzyszy im wyciek śluzowo-krwisty, czasem ropno-krwisty, nadżer­ki nozdrzy, wargi górnej. Choroba może się przewlekać, co ma znacze­nie epidemiologiczne.

  • Błonica spojówek oka lub skóry

Błonica spojówek oka lub skóry zdarza się wyjątkowo.

Leczenie i postępowanie. Przy podejrzeniu błonicy koniecz­ne jest szybkie wezwanie lekarza, gdyż od wczesnego rozpoznania i rozpoczęcia leczenia zależy w dużym stopniu wynik leczenia i życie chorego. Swoiste leczenie polega na wstrzyknięciu odpowiednio dużej dawki (w zależności od ciężkości i dnia choroby) surowicy, zawierają­cej antytoksynę błoniczą (surowicę przeciwbłoniczą). Leczenie anty­biotykami (erytromycyna, penicylina) ma znaczenie drugorzędne, większe tylko przy współistnieniu innego zakażenia gardła (zwykle pa­ciorkowcami – streptokokami). Ponadto podaje się witaminę C, ze­spół witamin B, kokarboksylazę. W błonicy krtani, obok surowi­cy, może być konieczna intubacja lub tracheostomia jako ratujące ży­cie. Leczenie szpitalne jest konieczne.

Zapobieganie polega na obowiązkowych szczepieniach dzieci według aktualnego kalendarza szczepień. Osoby, które stykały się z chorym, izoluje się od środowisk dziecięcych i młodzieżowych do cza­su uzyskania ujemnych wyników z dwóch kolejnych badań posiewów z wymazów jamy nosogardłowej i przeprowadzenia odkażenia w ognisku zakażenia.

Róża

Róża jest ostrym stanem zapalnym skóry spowodowanym przez pa­ciorkowce. Choroba częsta, występuje w każdym wieku. Zmiany umiejscawiają się najczęściej na twarzy (mikrourazy) i na podudziach (czynnikiem usposabiającym są żylaki). Okres wylęgania jest krótki, wynosi 1 — 3 dni.

Objawy. Początek choroby jest ostry z dreszczami, gorączką, u dzieci z wymiotami. Intensywne zaczerwienienie w sąsiedztwie wrót zakażenia szerzy się szybko i ogarnia znaczną powierzchnię. Na obwo­dzie rumienią występuje wałowate obrzmienie i ostre odgraniczenie od skóry zdrowej. W cięższych przypadkach występują pęcherze z pły­nem surowiczym (róża pęcherzowa). U ludzi starych i wyniszczo­nych mogą wytworzyć się zmiany martwicze. W części przypadków występują powikłania — przenoszenie zmian wzdłuż naczyń chłon­nych skóry z miejsca na miejsce (róża wędrująca), zropienie (róża ropowicza), zakrzepowe zapalenie żył, może także dojść do uo­gólnienia zakażenia (posocznica). Przebyta róża nie daje odpornoś­ci i częste na nią zachorowania u tych samych osób nie należą do wy­jątków.

Leczenie przyczynowe antybiotykami skraca czas choroby i zmniejsza liczbę powikłań. Miejscowo stosuje się odpowiednie okłady, w razie zropienia nacięcia itp.

Płonica

Chorobę, zwaną także szkarlatyną, wywołują niektó­re typy paciorkowca Streptococcus pyogenes, wytwarzające toksynę erytrogenną, tj. uszkadzającą krwinki czerwone. Toksyna ta, u ludzi na nią wrażliwych, powoduje ogólne zatrucie i zmiany wysypkowe skóry. Powstająca w wyniku choroby odporność jest typu antyto­ksycznego. Wskaźnik podatności ok. 0,5. Zakażenie przenosi się drogą powietrzną przy bliskim kontakcie z chorym na płonicę, ale także z chorym na anginę, jeśli jest on niepodatny lub posiada nabytą odpor­ność antytoksyczną. Możliwe jest też zakażenie przyranne (szczególnie w oparzeniach) — jest to tzw. płonica przyranna. Na płonicę chorują przede wszystkim dzieci w wieku 2—14 lat. Okres wylęgania trwa 4-7 dni.

Objawy i przebieg. Początek choroby jest nagły z szybkim wzrostem temperatury do 39 – 40°C, często wymiotami, niezbyt silnym bólem gardła. Rzadziej występują bóle brzucha, głowy, biegunka. Już w pierwszej dobie, zwykle po 10-12 godz., mniej często na początku drugiej doby, pojawia się charakterystyczna wysypka, złożona z drobnych punkcikowatych żywoczerwonych plamek na pod­łożu lekko zaczerwienionej skóry. Wysypka jest najobfitsza na dol­nych częściach brzucha, pośladkach, a zwłaszcza w zgięciach stawo­wych. Twarz jest żywoczerwona, lecz bez wyraźnych plamek. Zaczer­wienienie twarzy wyraźnie kontrastuje z bladością okolicy ust, tj. w tzw. trójkącie Fiłatowa. Wysypka w lżejszych przypadkach mo­że być słabo wyrażona i łatwo o jej przeoczenie. W gardle widoczne jest intensywne, rozlane zaczerwienienie i obrzmienie migdałków, jednak rzadko występują naloty. W płonicy przyrannej w okolicy wrót zakażenia występuje mniej lub bardziej rozległy intensywny rumień, poza tym wysypka ma cechy najczęściej typowe, anginy może nie być. Język w płonicy jest obłożony. Od czwartego dnia oczyszcza się z na­lotu, obnażając silnie zaczerwienioną powierzchnię z powiększonymi brodawkami (wygląd „języka malinowego”). Następstwem zmian skór­nych jest łuszczenie skóry, najpierw otrębiaste na twarzy i tułowiu, potem w 3-4 tygodniu płatowate na dłoniach i stopach. Obok zwy­kłych, typowych przebiegów i lekkich, może się zdarzyć ciężka, toksyczna postać płonicy z bardzo wysoką gorączką (40 – 41°C), wielokrotnymi wymiotami, zaburzeniami świadomości, wysypką krwo­toczną, uszkodzeniem mięśnia sercowego i niedomogą krążenia.

Powikłania w płonicy mogą być:

  1. nieropne, jak przemijają­cy odczyn zapalny stawowy (reumatoid), zapalenie węzłów chłonnych szyi
  2. ropne — zapalenie ucha środkowego, zatok przynoso­wych, a w tzw. septycznej postaci ogniska przerzutowe w różnych na­rządach.

Z płonicą wiążą się jako jej następstwa również dwie choro­by, zwane też późnymi powikłaniami płonicy, występujące w 2 — 5 tygodni po chorobie. Są to gorączka reumatycznai kłę­buszkowe zapalenie nerek. Przyjmuje się, że powstają u nie­których ludzi w wyniku reakcji immunologicznych po zakażeniach pa­ciorkowcowych (płonica, angina i in.), a chorobę nerek wiąże się z tzw. nefrogennymi typami zarazka.

Leczenie i postępowanie. Od 1963 r. w Polsce nie obowiązu­je leczenie szpitalne. Obowiązkowe jest jednak leczenie w otwartej służbie zdrowia. Stosuje się penicylinę przez co najmniej 7 dni, a w ra­zie uczulenia na nią — inne antybiotyki. W razie ciężkiego przebiegu choroby i poważniejszych powikłań chorzy są umieszczani w szpitalu. Po ostrym okresie choroby konieczny jest dalszy nadzór lekarski, ba­danie m.in. moczu, wykonanie elektrokardiogramu z uwagi na możli­wość późniejszych powikłań.

W zapobieganiu ma znaczenie wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie leczenia oraz izolacja chorego przez co najmniej 7 dni od rozpoczęcia leczenia. Szczepionek skutecznych dotychczas nie ma.

Różyczka

Jest to częsta wirusowa choroba zakaźna (wskaźnik po­datności 0,6) o dużej zaraźliwości, chociaż mniejszej niż w odrze, na co wskazują zachorowania dzieci starszych i młodzieży. Powyżej 20 r. ży­cia choruje ok. 2% młodych ludzi. Zaraźliwość występuje na kilka dni przed wysypką i trwa ok. 4 dni od początku wysypki. Zakażenie prze­nosi się drogą powietrzno-kropelkową. Okres wylęgania dość długi — 14-21 dni, średnio 16-18.

Objawy i przebieg. Choroba ma przebieg łagodny. Po 1 — 2 dniach niewielkich, łatwych do przeoczenia objawów nieżytowych z gorszym samopoczuciem pojawia się wysypka rozwijająca się w pełni w ciągu doby. Może przybierać różny wygląd, może przypominać ra­czej wysypkę odrową, w innych przypadkach — płoniczą, na twarzy jest bardziej podobna do odrowej, na kończynach raczej do płoniczej. Plamki różowoczerwonawe wykazują małą tendencję do zlewania się, choć zdarza się to czasem na twarzy. Wysypka jest krótkotrwała, utrzymuje się 2 — 3 dni, nie pozostawia przebarwień. Punkcikowata wysypka może czasem pojawić się na podniebieniu. Objawem typowym jest wyraźne powiększenie węzłów chłon­nych za uszami i w okolicy podpotylicznej, ustępujące do 2 tygodni. Gorączka z reguły jest niska i krótkotrwała, choć może zdarzyć się także i wysoka. Do rzadko zdarzających się powikłań należy przemija­jące zapalenie stawów, skaza krwotoczna małopłytkowa i wyjątkowo (1 na 6000) zapalenie mózgu.

Poważną sprawą jest różyczka u kobiet w ciąży, zwłaszcza w pierwszych 3 miesiącach, gdyż może prowadzić do wewnątrzmacicznego uogólnionego zakażenia płodu, poronień, martwych urodzeń i wad rozwojowych u noworodków. Wady są zwykle mnogie i ciężkie: wady serca, zaćma, małoocze, głuchota, rozszczep warg i podniebienia i in. Urodzeniowa masa ciała dzieci z wrodzoną różyczką jest niska.

Leczenia choroba właściwie nie wymaga. Zaleca się izolację do­mową przez 4 dni od wystąpienia wysypki. W celach zapobiegawczych stosuje się w wielu krajach szczepionki z żywych atenuowanych, tj. osłabionych wirusów. Szczególnie godne zalecenia jest szczepienie dziewcząt zbliżających się do okresu pokwitania. Celowe jest też nara­żenie dziewcząt w tym wieku na zakażenie.

Odra

Odra, podobnie jak ospa wietrzna, jest wirusową chorobą zakaźną występującą głównie u dzieci, zwłaszcza w wieku 2 — 5 lat. Podatność jest powszechna (wskaźnik podatności 0,97). W ostatnich latach w Polsce w następstwie szczepień na dużą skalę liczba zachorowań wy­raźnie zmniejszyła się. Wirus wywołujący chorobę jest wrażliwy na działanie światła, temperatury i wysychanie, przeżywa dłużej w mikrokropelkach śluzu zawieszonych w powietrzu. Odra należy do cięż­kich chorób wieku dziecięcego. Okres wylęgania wynosi 9 — 11 dni.

Objawy i przebieg. Objawy początkowe to wysoka gorączka poprzedzona czasem dreszczami, zaczerwienienie twarzy, przekrwienie oczu, łzawienie i nadwrażliwość na światło, silny nieżyt nosogardzieli, krtani, tchawicy i oskrzeli. Dziecko męczy suchy, uporczywy kaszel. Na 2 — 3 dni przed wysypką na błonie śluzowej policzków naprzeciw zębów trzonowych pojawiają się u ok. 60-70% chorych małe, białe, czerwono obrzeżone plamki, zwane plamkami Fiłatowa — Koplika, utrzymujące się 2-3 dni. Objaw ten występuje tylko w odrze (jest patognomiczny). W 3-4 dniu choroby gorączka obniża się, lecz wkrótce podnosi się, często do poziomu wyższego niż poprzednio i roz­poczyna się okres wysypkowy. Początkowo za płatkami uszny­mi, na szyi, twarzy, a później, w następnym dniu, na tułowiu i kończy­nach pojawiają się bladoczerwone grudki i drobne plamki, które szyb­ko powiększają się i ciemnieją, przybierając barwę ciemnoczerwoną. Na szczycie rozwoju wysypka jest obfita, gruboplamista, wykwity w wielu miejscach łączą się, jednak widoczne są między nimi części skóry o wyglądzie prawidłowym. Objawy nieżytowe utrzy­mują się, samopoczucie dziecka jest złe. Na 8 — 9 dzień choroby gorączka opada, wysypka zaczyna blednąc, objawy kataralne ustępują i chory wchodzi w okres zdrowienia, w czasie którego widoczne są przemijające przebarwienia i otrąbiaste łuszczenie skóry.

Powikłania odry są częste. Może wystąpić:

  1. zapalenie płuc pierwotne, wywołane wirusem odry, i wtórne, bakteryjne,
  2. zapalenie ucha środkowego,
  3. ostre zapalenie krtani (dławiec rzekomy).

Zdarza­ją się powikłania ze strony układu nerwowego, w tym rzadko (w ok. 0,1%) ciężkie zapalenie mózgu. Za odległe następstwo przebytej odry uznaje się podostre, twardniejące zapalenie mózgu, zwykle w 4 —10 lat po chorobie.

Leczenie tylko objawowe. Podaje się leki przeciwgorączkowe i łagodzące inne objawy. Chory wymaga starannej pielęgnacji. W łóżku powinien pozostawać w czasie gorączki i tydzień po jej opadnięciu. W razie poważniejszych powikłań konieczne może być umieszczenie dziecka w szpitalu.

Zapobieganie polega na stosowaniu szczepień ochronnych. Szczepionka zawiera żywy, osłabiony wirus i jest podawana jednora­zowo we wstrzyknięciu. U około 10-15% szczepionych występuje krótkotrwały odczyn gorączkowy, niekiedy z objawami nieżytowymi, a nawet poronną wysypką.

Ospa wietrzna oraz półpasiec

Są to choroby wywołane przez te­go samego wirusa – Virus varicellae-zoster.

  • Ospa wietrzna

Ospa wietrzna jest chorobą pospolitą (wskaźnik podatności 0,97), pozostawiającą trwałą odporność, wskutek czego chorują na nią głównie dzieci, rzadziej młodzi dorośli. Choroba o bardzo wysokiej za­raźliwości, zaczynającej się na 2 —3 dni przed wysypką, jest przenoszo­na głównie drogą kropelkową, ale możliwe są też zakażenia poprzez pył i artykuły świeżo zanieczyszczone zawartością pęcherzyków. Źród­łem zakażenia mogą być także chorzy na półpasiec. Okres wylęgania trwa 14 – 21 dni.

Objawy i przebieg. Po krótkim okresie wstępnym z gorączką, czasem krótkotrwałą wysypką płonicopodobną pojawiają się plamki, przechodzące szybko w grudki, następnie pęcherzyki i czasem w kro­sty (treść mętna), zasychające w strupy, a po ich odpadnięciu nie po­zostają na ogół blizny. Wykwity pojawiają się rzutami, w związku z czym widoczne są równocześnie różne stadia rozwojowe. Zmiany są obfitsze na zakrytych częściach ciała. Mniej liczne są na skórze głowy, błonach śluzowych jamy ustnej i w górnych częściach dróg oddecho­wych. Przebieg choroby z reguły łagodny, może być cięższy u doros­łych i małych niemowląt. Najciężej choroba przebiega u osób leczo­nych hormonami i lekami cystostatycznymi (np. w białaczkach), a roz­wijająca się wtedy postać krwotoczna może być niebezpieczna dla życia. Powikłania są rzadkie: zapalenie mózgu, nerek oraz wtórne bakteryjne zapalenie skóry.

  • Półpasiec

Półpasiec jest chorobą występującą sporadycznie, głównie u osób dorosłych, rzadziej u starszych dzieci. Cechują go zmiany zapalne skó­ry unerwionej przez chorobowo zmienione nerwy czuciowe, wychodzą­ce ze zwojów międzykręgowych lub zwojów nerwów czaszkowych. W tych częściach układu nerwowego dochodzi do przetrwania wirusa po ospie wietrznej (zakażenie utajone). Przy spadku odporności w prze­biegu ciężkich chorób lub przy styczności z wirusem ospy wietrznej utajone zakażenie może przejść w postać objawową.

Objawy i przebieg. Z początku choroby pojawiają się bóle o charakterze piekącym i rwącym w obrębie segmentu skóry unerwionej przez zmieniony zapalnie nerw, następnie pojawiają się na rumienio­wym podłożu wykwity pęcherzykowe o wyglądzie i ewolucji podob­nych do wysypki w ospie wietrznej. Zmiany skórne nie przekraczają lini środkowej ciała (stąd nazwa choroby). Rzadkie są przypadki z zaję­ciem większego obszaru jako wyraz zmian w kilku segmentach. U lu­dzi starych i osłabionych innymi chorobami, zwłaszcza chorobą nowo­tworową, może dojść do wysypki uogólnionej. Półpasiec oczny może spowodować owrzodzenie rogówki (groźba utraty wzroku) i zmiany w tęczówce.

Leczenia przyczynowego nie ma. Należy wystrzegać się drapania skóry i chronić przed nim dzieci (ze względu na swędzenie w okresie przysychania pęcherzyków). Leczenie objawowe, utrzymywanie skóry w czystości, witaminy, środki przeciwbólowe, miejscowo okłady i zasypki.

Opryszczka zwykła

Tę chorobę zakaźną wywołuje wirus Herpes virus hominis (2 typy). Objawia się zwykle pęcherzykami na war­gach lub w miejscu przejścia warg w skórę twarzy, ale może się też umiejscowić w innych okolicach na pograniczu śluzówki i skóry, np. na skrzydełkach nosa, na spojówkach i rogówce, na śluzówce i skórze zewnętrznych narządów płciowych. Wirusem typu 1 człowiek za­raża się zazwyczaj w wieku dziecięcym, przeważnie od 6 miesiąca do 5 r. życia. Tylko 10-15% zakażeń pierwotnych przebiega jako ostra choroba z gorączką, z opryszczkowym zapaleniem dziąseł i jamy ustnej. Zdarzający się u niemowląt (rzadko) zespół uogólnionej wysypki pęcherzykowej, podobny do ospy, zwany jest wypryskiem opryszczkowym. Opryszczkowe zapalenie sromu, wywołane przez wirus typu 2 u dziewcząt i młodych ko­biet w wieku 14 — 29 lat, może być pierwotne lub nawracające.

Objawy opryszczki są na ogół lekkie. Drobne pęcherzyki na rumieniowo zmienionym podłożu szybko przysychają w strupki, które odpadają do tygodnia od wystąpienia zmian. W zapaleniu jamy ustnej i dziąseł występuje gorączka, ślinotok, a płytkie, powstałe w następ­stwie pęcherzyków nadżerki goją się zwykle w ciągu 2 tygodni. Na­wroty opryszczki występują zazwyczaj w okresach obniżonej ogólnej odporności i w trakcie innych chorób, głównie bakteryjnych.

Przebieg choroby u starszych dzieci i osób dorosłych bywa cięż­szy. Z reguły występuje wysoka gorączka i inne objawy ogólnoustrojowe. Okres odpadania strupów i gojenia trwa do 3 tygodni. Jeśli nie dojdzie do wtórnych zakażeń bakteryjnych, nie powstają trwałe blizny. Zmiany opryszczkowe narządu rodnego w końcowym okresie ciąży stanowią duże zagrożenie dla noworodków, u których może rozwinąć się ciężka postać uogólnionej choroby z możliwym zapaleniem mózgu. Nawracająca opryszczka tego typu może być jedną z przy­czyn raka szyjki macicy.

Leczenia przyczynowego nie ma. Jedynie w zapaleniu rogówki podaje się miejscowo odpowiedni lek przeciwwirusowy w kroplach. W zależności od umiejscowienia zmian stosuje się boraks z gliceryną, fio­let goryczki, rywanol. Antybiotyki bywają stosowane tylko w przy­padkach powikłań bakteryjnych (zakażenie gronkowcowe) wyprysku opryszczkowego.

Zatrucia pokarmowe zakaźne

Są to ostre krótkotrwałe choroby, występujące w krótkim czasie po spożyciu pokarmów zawierających drobnoustroje i ich jady. Przyczyny są zróżnicowane, lecz cechy epidemiologiczne i objawy chorobowe podobne, z wyjątkiem zatrucia jadem kiełbasianym. Najczęstszą przyczyną są pałeczki z grupy Salmonella (S.typhimurium, S. enteritidis, S. dublin, S. cholerae suis, rzadziej inne). Po spożyciu dużej liczby zarazków uwolniona z rozpa­dających się zarazków endotoksyna powoduje silne podrażnienie błon śluzowych jelit. Często przyczyną zatruć są też niektóre szczepy gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) wytwarzające enterotoksynę — jad odporny na 30-minutowe gotowanie i na enzymy trawienne. Rzadziej zatrucie wywołują inne bakterie (z rodzajów Shigella, Clostridium), w tym także warunkowo chorobotwórcze, gdy na­mnożą się nadmiernie w produktach spożywczych. W zatruciach salmonellozowych zakażone mogą być produkty żywnościowe pochodzące od chorych zwierząt. Większość zatruć wywołują produkty zakażone z zewnątrz — przez ludzi chorych lub nosicieli zarazków, a także przez gryzonie (myszy, szczury). W zatruciach salmonellozowych są to głów­nie produkty i przetwory mięsne, zaś w gronkowcowych – produkty węglowodanowe i przetwory mleczne (ciastka, kremy, lody). Zachoro­wania występują sporadycznie, rodzinnie lub masowo w postaci mniej­szych lub większych epidemii. Okres wylęgania jest krótki, średnio 2 — 4 godz. w zatruciach enterotoksyną, w innych 6 —8 do 24, rzadziej do 48 godzin.

Objawy. Początek choroby jest nagły, często burzliwy wśród róż­nych objawów, do których należą: bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunka, bóle i zawroty głowy, często gorączka, ogólne osłabienie, objawy odwodnienia, w rzadkich ciężkich przypadkach objawy wstrzą­su. Czasem biegunka może być podobna do bie­gunki w czerwonce, a niekiedy — w cholerze. Objawy te w ciągu paru lub kilku dni cofają się i szybko następuje zdrowienie. Niekiedy w salmonellozowym zatruciu gorączka i inne objawy trwają 7 — 10 dni — jest to postać durowata. W zatruciach enterotoksyną zwykle początek jest burzliwy, z gwałtownymi, wielokrotnymi wymiotami, bólami w górnej części brzucha, często biegunki brak; przebieg choroby krótko­trwały — 1 — 2 dni.

Leczenie zatruć pokarmowych jest podobne jak w czerwonce. Na początku choroby wskazane jest płukanie żołądka, podawanie węgla leczniczego, a przy silnych wymiotach — środków przeciwwymiotnych. W ciężkim przebiegu niezbędne jest leczenie szpitalne.