Archive for the ‘Choroby zakaźne’ Category

Gruźlica chorobą społeczną oraz zakażenie a zachorowanie

  • Gruźlica chorobą społeczną

Gruźlica jest w Polsce traktowana jako choroba społeczna, gdyż nadal jeszcze zachorowalność na nią jest duża. Duża zakażalność, prze­wlekły zwykle przebieg, długotrwałe i kosztowne leczenie i nieobec­ność w pracy przez dłuższy okres osób najczęściej w wieku produkcyj­nym — stwarzają poważny problem ekonomiczny, powodują straty biologiczne i finansowe.

Walka z gruźlicą wymaga specjalnych rozwiązań organizacyj­nych oraz udziału nie tylko lekarzy i innych pracowników służby zdrowia, ale całego społeczeństwa.

  • Zakażenie a zachorowanie

Zakażenie gruźlicą nie zawsze równa się zachorowaniu. W niekorzystnych warunkach epidemiologicznych wtargnięcie i zagnież­dżenie się zarazka gruźlicy w organizmie może być zjawiskiem dość powszechnym. Zakażenie takie może trwać nawet całe życie i nie oz­nacza wcale zachorowania na gruźlicę.

Do rozwoju choroby dochodzi wówczas, gdy organizm znaj­dując się w niekorzystnych dla siebie warunkach nie ma sił biolo­gicznych do obrony przed zachorowaniem. Może to być wynikiem niskoenergetycznego lub nieregularnego odżywiania, niehigienicznego trybu życia, przepracowania fizycznego czy umysłowego, dużych na­pięć i stresów psychicznych, niedosypiania i braku wypoczynku. Za­chorowaniu na gruźlicę sprzyjają również: przewlekły alkoholizm, cukrzyca, pylica płuc, nowotwory, a zwłaszcza AIDS.

Badania Światowej Organizacji Zdrowia wykazały, że obok wyżej wymienionych czynników zachorowalność na gruźlicę zależy od wie­ku i płci. Największym ryzykiem zagrożeni są mężczyźni w wieku po­wyżej 45 lat i kobiety w wieku powyżej 65 lat oraz osoby z przebytą przed laty i zaleczoną gruźlicą. Ryzyko zachorowania po zakażeniu dla osób rasy białej sięga do 10%.

Bezobjawowe zakażenie gruźlicą lub też zachorowa­nie na gruźlicę zależy od wzajemnego stosunku sił obronnych orga­nizmu i sił atakujących organizm. Siły obronne uwarunkowa­ne są odpornością naturalną, wrodzoną lub odpornością swoistą, na­bytą, np. po szczepieniu BCG. Siły atakujące organizm zależą od liczby prątków wdychanych, ich zjadliwości i częstotliwości za­każenia. Zakażenie bezobjawowe może być wykryte za pomocą np. próby tuberkulinowej, dającej odczyn dodatni u osoby, u której był on ujemny, lub wyraźne zwiększenie się dotychczasowego odczynu dodatniego.

Gruźlica

Gruźlica, dawniej nazywana tuberkulozą, jest chorobą za­kaźną wywołaną przez prątki gruźlicy, zwane od nazwiska ich od­krywcy prątkami Kocha. Nazwa choroby wywodzi się od charaktery­stycznych zmian odczynowych na prątki, tzw. gruzełków, tj. guz­ków wielkości główki szpilki, rozsianych w narządach dotkniętych chorobą. Gruzełki nie są unaczynione (nie dopływa do nich krew) i kiedy osiągną wielkość paru mm obumierają; dochodzi do powstawa­nia miejscowej martwicy typu serowatego.

  • Prątek gruźliczy

Prątek gruźliczy (Mycobacterium tuberculosis) jest bakterią kwasooporną, Gram-dodatnią, rozpoznawaną pod mikroskopem w ba­daniu bezpośrednim. W celu potwierdzenia żywotności prątków lub w ogóle wykrycia ich w badanym materiale, oprócz badania bezpośred­niego pod mikroskopem wykonuje się posiewy badanych materiałów na odpowiednie podłoża. Metoda ta pozwala na wykrycie bardzo ma­łej ilości prątków i potwierdzenie ich obecności nawet przy ujemnych badaniach bezpośrednich. Z powodu powolnego wzrostu prątków gruź­licy, czym odróżniają się one m.in. od innych bakterii, na dodatni wy­nik hodowli czeka się zwykle 6-10, a nawet do 12 tygodni.

Spośród bardzo licznych prątków najbardziej chorobotwórcze dla człowieka są dwa typy i one najczęściej wywołują gruźlicę płuc i in­nych narządów. Są to prątek ludzki i prątek bydlęcy. Znacznie rzadziej patogenne dla człowieka mogą być prątki: ptasi i tzw. prątki niegruźlicze, dawniej zwane „atypowymi”. Charakterystyczną cechą prątków gruźlicy jest ich bardzo duża wy­trzymałość na różne czynniki zewnętrzne, co stwarza dodatkowe trudności w zwalczaniu tej choroby. Na przykład w wyschniętej plwocinie mogą żyć kilka miesięcy chronione przez warstwę otaczającego śluzu, na kartkach książek, na ubraniu zachowują żywotność i chorobotwór­czość przez kilka dni. Również słabo reagują na silne kwasy, np. pod działaniem 15 — 30% kwasu siarkowego giną dopiero po kilkudziesię­ciu minutach. Skutecznie natomiast są niszczone przez promienie sło­neczne już w ciągu 5-10 min, a ze środków odkażających przez chlo­raminę – jej 5% roztwór dodany do spluwaczki z plwociną zakażoną prątkami zabija je w ciągu 4 godz. W warunkach życia rodzinnego, je­żeli osoba prątkująca nie może być przez jakiś czas odosobniona, np. w szpitalu lub sanatorium, najlepszym sposobem niszczenia zakażonej plwociny jest zbieranie jej do papierowych spluwaczek i codzienne pa­lenie.

Zwalczanie chorób zakaźnych i zapobieganie im

Sprawne działanie w zwalczaniu chorób zakaźnych polega na:

  1. możliwie wczesnym prawidłowym rozpoznaniu choroby, wykryciu źródła lub źródeł zakażenia i unieszkodliwianiu ich,
  2. przerwaniu, a gdy to jest niemożliwe — ograniczeniu dróg szerzenia się choroby,
  3. ochronie ludzi z otoczenia, a niekiedy większej populacji, przed zacho­rowaniami.

  • Unieszkodliwianie źródeł zakażenia

Unieszkodliwianie źródeł zakażenia to przede wszystkim izolacja chorych (w szpitalu lub innych pomieszczeniach) oraz ich leczenie,które obok innych pozytywnych wyników może skrócić okres zaraźli­wości i w ten sposób ograniczyć rozwój procesu epidemicznego. Elimi­nacja zwierzęcych źródeł zakażeń jest regulowana odpowiednimi prze­pisami sanitarno-weterynaryjnymi.

  • Unieszkodliwianie nosicielstwa

Unieszkodliwianie nosicielstwa to rejestracja nosicieli zarazków i epidemiologiczny nad nimi nadzór, badania kontrolne, odsuwanie od pewnych zajęć oraz próby leczenia. W wielu chorobach zakaźnych ist­nieje przymusowe leczenie szpitalne, w niektórych obowiązkowe lecze­nie w placówkach lecznictwa otwartego.

  • Przerywanie dróg szerzenia choroby

Przerywanie dróg szerzenia choroby polega na stosowaniu róż­nych metod postępowania, w zależności od sposobu przenoszenia po­szczególnych zakażeń. W zwalczaniu chorób przenoszonych drogą wod­ną i pokarmową istotne znaczenie ma dostarczenie czystej lub chloro­wanej wody, odkażanie wydalin i ustępów, walka z muchami, prze­strzeganie zasad higieny żywienia i higieny osobistej. W ognisku za­każenia (epidemicznym) w celu unieszkodliwienia zarazków przepro­wadza się odkażanie bieżące, a po wyzdrowieniu lub przeniesieniu chorych w inne miejsce — końcowe. W walce ze stawonogami będący­mi źródłem zakażenia (wszawica, komary) przeprowadza się maso­we akcje dezynsekcyjne, a w walce z gryzoniami (szczury) – deratyzacyjne.

  • Zapobieganie chorobom zakaźnym

Dla celów profilaktycznych korzysta się ze zjawiska powstawania odporności swoistej w organizmie w następstwie antygenowego działania zarazków. W celu uodpornienia przeciw wielu już chorobom stosuje się szczepienia ochronne, polegające na wprowadzeniu do organizmu materiałów biologicznych w postaci szczepionek zawierających zabite lub unieczynnione (inaktywowane) zarazki, zarazki żywe, lecz pozbawione zjadliwości (atenuowane) lub też jady tak zmienione, że tracą one jadowitość (toksyczność), a zachowują właściwości antygenowe; z to­ksyn otrzymuje się w ten sposób anatoksyny. Antygeny szczepio­nek pobudzają organizm do wytwarzania swoistych przeciwciał bez powodowania odczynów chorobowych lub wywołujących tylko ich po­stać poronną.

Szczepienia przeciw niektórym chorobom są obowiązkowe i przepro­wadza się je według tzw. kalendarza szczepień. Dla celów ochronnych mogą być też stosowane surowice odpornościowe u ludzi narażonych na zakażenie lub zagrożonych chorobą po zakażeniu. Okres działania ochronnego przeciwciał zawartych w surowicach trwa 12-14 dni. W tych samych celach podaje się również frakcję gamma-globulinową surowicy ludzkiej lub gamma-globulinową hiperimunizowaną, uzyskaną od osób specjalnie szczepionych. W pewnych wypadkach stosuje się tzw. chemioprofilaktykę, np. podawanie w odpo­wiednio małych dawkach chlorochiny w celu zapobiegania zachoro­waniu na malarię.

Czynniki procesu epidemicznego

W epidemiologii ogromne znaczenie ma wiedza o różnych aspektach życia społecznego, o rozwoju ekonomicznym, demografii, stanie higie­ny społeczeństwa, o służbie zdrowia. Czynniki te wpływając na po­szczególne ogniwa procesu epidemicznego działają hamująco na sze­rzenie się chorób zakaźnych lub ułatwiają ich rozpowszechnianie. Urbanizacja np. i związane z nią warunki bytowania ludności ułatwiają szerzenie się niektórych zakażeń, zwłaszcza wśród dzieci, zaś lepsze warunki mieszkaniowe, odpowiedni stan higieny komunalnej (kanali­zacja, wodociągi), higieny żywienia przyczyniają się w znacznym stop­niu do ograniczenia występowania wielu chorób, głównie szerzących się drogą pokarmową i wodną.

Zasięg chorób zakaźnych może być różny. Zachorowania poje­dyncze, odosobnione, nazywa się sporadycznymi. Jeśli choroba utrzymuje się na pewnym obszarze stale, dając podobną liczbę zacho­rowań, mówi się o endemii. Występowanie znacznie większej niż zwykle liczby zachorowań na pewnym obszarze i w danym czasie ok­reśla się epidemią. Jeżeli epidemia szerzy się szybko i ogarnia swym zasięgiem duże obszary kraju, kilka lub więcej krajów — nazy­wa się ją pandemią.

Środowisko ludzkie lub zwierzęce na pewnym obszarze, na którym utrzymuje się i krąży drobnoustrój stale znajdując ku temu sprzyjają­ce warunki, określa się jako rezerwuar lub zbiornik zarazka. Miejsce, w którym znajduje się jeden lub więcej chorych zakaź­nie, wraz z otoczeniem ludzkim i całym bliskim środowiskiem (dom, wieś itp.), nazywa się ogniskiem epidemicznym. Miejsce przeniknięcia zarazka do organizmu nosi nazwę wrót zakażenia. Wiele zarazków może zakażać człowieka tylko przez określone wrota zakażenia. Od umiejscowienia wrót zakażenia może zależeć postać kli­niczna wielu zakażeń.

Od momentu zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów choro­bowych upływa pewien czas, który zwany jest okresem wylęga­nia, czyli okresem inkubacji. W większości chorób trwa on od kilku dni do kilku tygodni, lecz może być znacznie krótszy lub znacz­nie dłuższy. W tym czasie następuje namnażanie zarazka i tworzenie chorobotwórczo działających substancji, a ze strony organizmu — za­początkowanie uruchamiania mechanizmów obronnych. W dalszym rozwoju zakażenia dochodzi do choroby, której przebieg zależy od działań szkodliwych zarazka i od różnego rodzaju typu odczynów i me­chanizmów obronnych organizmu.

Wrażliwość populacji ludzkiej na zakażenie

Częstość zachorowań na poszczególne choroby jest różna w zależnoś­ci od stopnia wrażliwości naturalnej, czyli podatności. Na przykład na odrę zachorują prawie wszyscy narażeni (ściślej 97%), jeśli nie nabyli odporności wskutek przebycia choroby lub zaszczepie­nia szczepionką, natomiast na błonicę zachoruje tylko 20% ludzi na­rażonych na zakażenie. Tę częstość wyraża się liczbą ułamkową i nazywa się wskaźnikiem podatności — dla odry wynosi on 0,97, a dla błonicy 0,2. Cecha podatności czy niepodatności jest prze­kazywana dziedzicznie.

  • Niepodatność

Niepodatność może być zupełna, charakterystyczna dla danego gatunku, np. ludzie są zupełnie niewrażliwi na pewne choroby zwie­rząt i odwrotnie. Może też mieć charakter względny i zmien­ny. U osób niepodatnych nie występują zachorowania, lecz mogą zdarzyć się zakażenia bezobjawowe.

Niewrażliwość naturalna zależy od barier i mechanizmów obronnych skóry, błon śluzowych oraz poszczególnych układów i na­rządów. Należą tu: całość powłok skóry ze złuszczaniem się naskórka, płaszcz tłuszczowy, kwasota soku żołądkowego, fagocytoza, obecność nieswoiście działających na zarazki substancji chemicznych (np. lizozym, interferon) i inne czynniki o charakterze nieswoistym. Wszystkie te mechanizmy i zjawiska określa się razem jako odporność na­turalną lub odporność organizmu. W poszczególnych okre­sach życia niektóre właściwości biologiczne i morfologiczne mogą się różnić, co warunkuje różną zachorowalność na niektóre choroby.

  • Czynniki obronne o charakterze swoistym

Czynniki te są ukie­runkowane na przeciwdziałanie szkodliwej działalności poszczegól­nych zarazków. Organizm może je uzyskać:

  1. w sposób bierny (w okresie niemowlęcym przeciwciała z mlekiem matki, później swoiste przeciwciała we wstrzyknięciach surowicy odpornościowej),
  2. w spo­sób czynny naturalny (przechorowanie i zakażenie bezobjawo­we) albo sztuczny (wytworzenie w organizmie odporności swoistej poprzez szczepionki).

W odpowiedzi na zakażenie i działanie zarazków i ich składników antygenowych, czyli na skutek stymulacji immunologicz­nej, powstają w organizmie zjawiska o charakterze swoistym:

  1. ty­pu humoralnego (wytwarzanie przeciwciał — immunoglobulin)
  2. typu komórkowego.

Zwykle oba typy odpowiedzi wystę­pują łącznie, chociaż w różnych zakażeniach ich znaczenie obronne może mieć różną wagę. Odporność komórkowa odgrywa więk­szą rolę w zakażeniach, w których dochodzi do rozwoju zarazków wewnątrz komórek (np. w gruźlicy, brucelozie), a więc w zakażeniach bakteryjnych, wirusowych, a także pierwotniakowych.

Drogi przenoszenia zakażeń

  • Drogi bezpośrednie

Do grupy dróg bezpośredniego szerzenia się zakażenia należą:

  1. bezpośrednia styczność z chorym lub nosicie­lem przy pocałunkach, w czasie stosunków płciowych, podczas pie­lęgnacji i leczenia chorych;
  2. bezpośrednia styczność z chorym zwierzęciem (np. ukąszenia, zadrapania);
  3. droga łożyskowa (wrodzone postacie chorób, np. różyczka, toksoplazmoza) i droga pochwowa (np. zakażenie opryszczkowe);
  4. zakażenia własnymi pasożytami (np. jajami owsika przenoszonymi na własnych rękach do ust).

 

  • Drogi pośrednie

Do grupy dróg pośredniego szerzenia zakażenia należą:

  1. droga powietrzna (wziewna): a) najczęściej kropelko­wa, gdy zarazki dostają się do dróg oddechowych wraz z kropelkami wydzielin od chorych podczas kaszlu, kichania, głośnego mówienia; b) rzadziej pyłowa, gdy wraz z pyłem są przenoszone zarazki bardziej oporne na czynniki środowiskowe (np. wirusy ospy wietrznej, gronkowce, jaja niektórych robaków);
  2. droga pokarmowa i wodna: a) poprzez zakażone pokar­my, b) poprzez zakażoną wodę, przy czym dochodzi czasem do dużych epidemii o szczególnej dynamice (masowość zachorowań w krótkim czasie i zwykle krótkotrwałość);
  3. zakażenia poprzez glebę, w której znajdują się zarazki, zwykle w postaci przetrwalnikowej (np. tężca, jaja pasożytów wieloko­mórkowych);
  4. przenoszenie przez stawonogi, głównie owady, ale tak­że przez kleszcze i rzadziej roztocze. Sposób przenoszenia może być: a) bierny, mechaniczny (np. na odnóżach muchy) lub b) czyn­ni, gdy u przenosiciela dochodzi do namnożenia zarazków (np. riketsji u wszy) albo do przemian będących częścią cyklu rozwojowego (np. sporogonia zarodźców malarii u komarów);
  5. przenoszenie przez przedmioty w otoczeniu człowieka (zakażona bielizna osobista, pościelowa, środki toaletowe, książki, za­bawki dziecięce, niedostatecznie wyjałowiony sprzęt medyczny i inne). Niekiedy zakażenie może być przenoszone na znaczne odelgłości, z jednego kraju do drugiego, np. poprzez importowaną wełnę, skóry itp.

Źródła zakażenia

Źródłami zakażenia mogą być:

  1. ludzie zakaźnie chorzy i chore zwierzęta (w chorobach odzwierzęcych),
  2. ludzie i zwierzęta bę­dący nosicielami zarazków,
  3. czasem zwłoki ludzi lub zwierząt, krótko po śmierci.

Okres zaraźliwości jest to przeciąg czasu, w którym zakaże­nie może być przeniesione na ludzi zdrowych. W różnych chorobach zakaźnych okres ten ma różną długość. Niektóre choroby zakaźne, np. tężec i botulizm, są niezaraźliwe, ponieważ czynnik zakaźny nie jest w nich przekazywany z człowieka na człowieka.

W zjawisku nosicielstwa zarazków w organizmie wytwarza się stan specyficznej równowagi, rodzaj współżycia bliski komensalizmowi. Zarazki namnażają się, lecz nie działają chorobotwórczo na ży­wiciela. Wydalane z kałem, moczem, plwociną lub łuszczącą się skórą stanowią jednak zagrożenie dla innych organizmów. Nosicielstwo mo­że być:

  1. pochorobowe, krótkotrwałe (np. po błonicy) lub długo­trwałe (np. stałe po durze brzusznym)
  2. w zakażeniach przebiegających bezobjawowo; możliwe jest też zakażenie się od osób w końcowych dniach okresu wylęgania choroby.

W wewnętrznych, endogennych zakażeniach sprawcami zacho­rowań ludzi są drobnoustroje przebywające w stanie utajonym w ich organizmie. Tak wywoływane są: półpasiec, późne nawroty duru wy­sypkowego (plamistego), nawroty malarii. Powstaje wtedy możliwość szerzenia zakażenia w otoczeniu. Ze źródeł endogennych mogą również rozwijać się choroby wywołane przez drobnoustroje warunkowo pato­genne, zwłaszcza komensale, stanowiące główną część flory normal­nej. Przy uszkodzeniach błon śluzowych (np. przez wirusy, niektóre pierwotniaki) może dochodzić do rozwoju zakażeń bakteriami bytują­cymi w drogach oddechowych lub przewodzie pokarmowym. Także by­tujące na skórze niektóre saprofity (gronkowce i paciorkowce) stają się nierzadko patogenne dla żywiciela i następnie przy łuszczeniu skóry z jej zmienionymi częściami, ropą itp. dostają się obficie do otoczenia. Przedostanie się drobnoustrojów z miejsca zwykłego bytowania do krwi i tkanek narządów o odmiennych warunkach środowiskowych powodu­je niejednokrotnie ich uzjadliwienie i działanie chorobotwórcze.

Choroby zakaźne

Choroby zakaźne jest to grupa chorób wywołanych przez drobnoustroje chorobotwórcze, zwane potocznie zarazkami. W szerszym ujęciu do chorób tych zalicza się również choroby paso­żytnicze, zwane inwazyjnymi.

Czynniki biologiczne wywołujące choroby zakaźne, pochodzące głównie ze środowiska zewnętrznego, określa się jako bezwzględ­nie patogenne. Jeśli natrafią one na organizmy niewrażliwe, nie stwarzające im możliwości rozwoju, do zachorowań nie dochodzi. Zdarza się jednak, że spośród licznej, normalnej flory człowieka, bytującej w jego przewodzie pokarmowym, w drogach oddecho­wych, na skórze jako komensale lub nawet symbionty, niektóre drobnoustroje stają się w pewnych warunkach pasożytami i działa­ją chorobotwórczo. Nazywa się je wówczas czynnikami względnie lub warunkowo patogennymi.

Jeśli patogenne zarazki przebywają w organizmie nie czyniąc mu wyraźnych szkód (zachowują się jak komensale), organizm taki (oso­ba) nazywa się nosicielem zarazków. Tak bywa również w tzw. stanach utajonych.