Archive for the ‘Psychologia’ Category

Teorie psychodynamiczne

Psychoanaliza w ujęciu klasycznym, związanym z nazwiskiem S. Freuda, zwana również psychologią głębi, przyjmuje, że za­chowanie człowieka ukierunkowane jest przez wewnętrzne siły, po­zostające ze sobą w stałym konflikcie. Aparat psychiczny człowieka składa się z trzech sfer: Id, Ego i Super-Ego. Sfera Id zawiera wrodzone, nieuświadomione popędy oraz wyparte ze świado­mości konflikty wewnętrzne i rządzi się zasadą przyjemności (dążenie do zaspokojenia popędów). W sferze Ego mieszczą się, wyuczone w toku indywidualnego rozwoju, świadome formy zachowania. Su­per-Ego to przyswojone, uzewnętrznione normy, wymagania i wzorce kulturowe.

W obronie przed naciskami ze strony Id i Super-Ego, Ego urucha­mia tzw. mechanizmy obronne umożliwiające kompromisowe, a więc liczące się z wymaganiami rzeczywistości i normami Super-Ego zaspokajanie popędów. Do mechanizmów obronnych należą: repres­ja — wypieranie ze świadomości treści przykrych, zagrażających; stłumienie — niedopuszczanie do świadomości nieaprobowanych uczuć i dążeń w obawie przed negatywną reakcją otoczenia; sublimacja — zastępcze zaspokajanie potrzeb nieakceptowanych społecz­nie w formie zyskującej uznanie; introjekcja – przyjmowanie cudzych cech, sposobów zachowania za własne; projekcja — przypi­sywanie innym własnych, nieakceptowanych cech i dążeń; fiksacja – uporczywe powtarzanie pewnych form zachowania bez względu na sytuację; regresja – zaspokajanie popędów poprzez wcześniej wyu­czone, utrwalone sposoby zachowania; racjonalizacja — dobie­ranie rozsądnej, możliwej do zaakceptowania interpretacji do zacho­wań mających w istocie inne przyczyny, pozostające w konflikcie z uz­nawanymi normami.

W swym rozwoju człowiek wiąże się emocjonalnie z coraz to innymi obiektami i przechodzi przez fazy: oralną, analną, falliczną i genital­ną. W fazie oralnej sferę, w której gromadzi się energia li­bidalna (tj. energia psychiczna związana z popędami), stanowią usta, a czynnościami rozładowującymi energię są czynności ssania i gryzienia. W fazie analnej sferą gromadzenia się energii libidalnej jest odbyt, czynnościami rozładowującymi jest zatrzymywanie bądź wydzielanie kału, moczu. W fazie fallicznej sferą erogenną są narządy płciowe, czynnością rozładowującą napięcie jest samo­gwałt. W fazie genitalnej sferą erogenną są także narządy płciowe, czynnościami rozładowującymi zaś kontakty seksualne z partnerem. Zatrzymanie energii libidalnej na jednej z wcześniejszych faz rozwojowych prowadzi do powstawania zaburzeń psychicznych. In­ną przyczynę zaburzeń w prawidłowym rozwoju psychicznym stanowi wadliwe rozwiązanie „sytuacji edypalnej”, prowadzące do utrwalania się kompleksu Edypa u chłopców i jego odpowiednika – kompleksu Elektry u dziewcząt. Istotą tych kompleksów jest traktowanie przez dziecko rodzica pici przeciwnej jako obiektu zainteresowania seksualnego i ustawienia się w roli rywala w stosun­ku do rodzica tej samej płci.

Neopsychoanaliza lub psychoanaliza społeczna. W ujęciu tego kierunku zachowaniem człowieka sterują nie tylko wrodzone popędy. Większość popędów ma charakter wtórny, tj. są one nabywane w pro­cesie socjalizacji. Zasadniczy konflikt zachodzi nie między wewnętrz­nymi siłami człowieka, ale w relacji człowiek- otoczenie. Konsekwencją nierozwiązanych konfliktów jest nasilanie się lęku, prowadzące do powstawania zaburzeń psychicznych. W okre­sie wczesnego dzieciństwa na skutek odrzucenia ze strony najbliższe­go otoczenia powstaje tzw. lęk podstawowy, leżący u podłoża kształtowania się postaw neurotycznych.

Terapia o psychoanalitycznej orientacji polega na wydobyciu nieświadomych kompleksów i konfliktów, odreagowaniu emocji z nimi związanych (gr. katharsis – oczyszczenie) i poddaniu ich świadomej kontroli pacjenta. Psychoanalitycy stosują w terapii metodę ana­lizy: wolnych skojarzeń, marzeń sennych, czynności pomyłkowych, a także tzw. przeniesienia. Zjawisko przeniesienia polega na prze­niesieniu uczuć i postaw, jakie pacjent żywił w stosunku do własnych rodziców, na osobę terapeuty.

Model człowieka w świetle teorii psychologicznych

Mimo stałego wzrostu wiedzy o człowieku i mechanizmach jego za­chowania, psychologia nie opracowała dotąd zwartej i jednolitej koncepcji człowieka. Sposoby pojmowania człowieka różnią się w zależności od teorii psychologicznej, na gruncie której powstały. Można zatem mówić o modelu człowieka w ujęciach: behawioralnym (ang. behavior — zachowanie), psychodynamicznym, psychologii poz­nawczej i psychologii humanistycznej.

Z koncepcji behawioralnych za najbardziej cenną uważa się wiedzę o roli środowiska, kar i nagród w modelowaniu zachowania człowieka, wiedzę o przebiegu i prawach procesu uczenia się. Wiedza z kręgu psychoanalizy na trwałe wprowadziła do psychologii pojęcie nieświadomości, nadała wagę nieświadomym motywom zacho­wania człowieka, pobudziła zainteresowanie badawcze sferą seksual­nego funkcjonowania. Koncepcje poznawcze poszerzyły wie­dzę o procesach orientacyjnych, decyzyjnych, stylach porozumiewania się ludzi. Psychologia humanistyczna podniosła znaczenie twórczej aktywności człowieka, zaakcentowała niepowtarzalną war­tość jednostki, sformułowała zasady wzorcowego kontaktu między te­rapeutą a osobą będącą podmiotem jego oddziaływania.

  • Teorie behawioralne

Behawioryzm. Według tej teorii zachowanie człowieka jest w pełni sterowane przez środowisko zewnętrzne. Każdy bodziec płynący z otoczenia wywołuje wymierną reakcję ze strony organizmu (ruchy mięśni, reakcje sterowane przez autonomiczny układ nerwowy, reak­cje słowne). Wśród bodźców wyróżnia się bodźce bezwarunkowe i bodź­ce warunkowe. Bodźce bezwarunkowe to czynniki wywołują­ce reakcje wrodzone, zwane także odruchami bezwarunko­wymi, jak np. wydzielanie śliny jako reakcja na widok pokarmu. Bodźce warunkowe wywołują reakcje wyuczone, naby­te. Skojarzenie w czasie dowolnego bodźca obojętnego z bodźcem bez­warunkowym prowadzi do wywołania reakcji warunkowej na obojętny dotąd bodziec – proces ten nosi nazwę warunkowania klasycznego. Innym rodzajem warunkowania jest warunko­wanie instrumentalne, zwane również sprawczym, polegające na utrwalaniu pożądanych reakcji przez pozytywne wzmacnianie od­ruchów występujących spontanicznie. Wzmocnienie pozytyw­ne- nagroda — to specyficzne zdarzenie zwiększające tendencję do powtórzenia reakcji, utrwalające związek między bodźcem a reak­cją. Wzmocnienie pozytywne może mieć charakter pierwotny, gdy za­spokaja potrzebę pierwotną (np. pokarm), lub wtórny, gdy zaspokaja potrzebę nabytą w procesie resocjalizacji (np. pochwała słowna). Kara, czyli wzmocnienie negatywne, to zdarzenie niepożądane, niekorzystne dla człowieka. Może nim być także brak nagrody, czyli wzmocnienia pozytywnego. Wzmocnienie negatywne pier­wotne mogą stanowić bodźce bólowe, zagrażające organizmowi. Przy­kładem wtórnego wzmocnienia negatywnego może być dezaprobata słowna. Człowiek w swym zachowaniu dąży zawsze do uzyskiwania nagród i unikania kar.

Neobehawioryzm, teoria mniej skrajna głosi, że zachowanie czło­wieka jest funkcją nie tylko bodźców zewnętrznych, ale i tzw. „zmiennych pośredniczących” — osobniczych, takich jak nabyte doświadczenie, stan emocjonalny, motywy działania. Zachowa­nie człowieka stanowi całość ukierunkowaną na osiągnięcie celu.

Teoria społecznego uczenia się. W myśl tej teorii zachowanie człowieka, jego reakcje, sposoby postępowania w określonych sytua­cjach są wynikiem procesu społecznego uczenia się. W procesie uczenia się człowiek przyswaja sobie różne formy zachowań — od prostych, elementarnych czynności do form złożonych. Proces uczenia się przebiega zgodnie z prawami generalizacji, różnicowania, wygasza­nia. W procesie generalizacji reakcja wyuczona na określo­ny bodziec przenosi się na bodźce do niego podobne. W procesie różnicowania, odwrotnie, wytwarzają się reakcje odmienne na podobne do siebie bodźce. Proces wygaszania prowadzi do zmniejszenia się tendencji do występowania określonej reakcji w mia­rę jej powtarzania bez wzmocnienia pozytywnego. Utrwalone powiąza­nia między bodźcem a reakcją nazywane są nawykami.

Zaburzenia zachowania w ujęciu teorii uczenia się stanowią rezul­tat nieprawidłowych nawyków, wytworzonych w różnych okresach rozwojowych.

Terapia oparta na teoriach behawioralnych ma na celu oducza­nie lub przeuczanie zachowań niepożądanych i utrwalanie zachowań pożądanych z punktu widzenia przystosowania jednostki do warun­ków środowiskowych. Terapeuta kontroluje zachowanie pacjenta, utrwalając zachowania pożądane przez udzielanie nagród (wzmocnienie pozytywne) i wygaszając zachowania nieprzystosowawcze przez stosowanie kar (wzmocnienie negatywne bądź brak wzmocnienia pozytywnego). Przykładem takiej terapii może być terapia awersyjna stosowana w leczeniu uzależnienia alkoho­lowego. Polega ona na jednoczesnym podawaniu wzmocnienia pozy­tywnego, jakim jest alkohol, i negatywnego, tj. środków farmakolo­gicznych o działaniu wymiotnym. Postępowanie takie prowadzi do wy­wołania nowego odruchu, jakim jest odruch wymiotny po spożyciu al­koholu lub na sam jego widok.

Przedmiot i zakres zainteresowań psychologii

Nazwa psychologia (gr. psyche — dusza; logos — słowo) wywodzi się z okresu, w którym problemy związane z psychiką człowieka rozważa­no w ramach filozofii i teologii. Od połowy XIX w. psychologia wyod­rębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa. Przedmiotem psy­chologii współczesnej jest opis i wyjaśnienie zachowania człowieka w jego kontaktach z otoczeniem. Wyróżnia się: psycho­logię teoretyczną, zwaną także psychologią ogólną, oraz psychologię stosowaną.

Psychologia ogólna zajmuje się badaniem: procesów psy­chicznych (procesy poznawcze, emocjonalno-motywacyjne, decyzyjne), osobowości, różnic indywidualnych między ludźmi, zachowań społecz­nych.

Psychologia stosowana to nauka wykorzystująca wiedzę teoretyczną w różnych dziedzinach działalności człowieka. Najbardziej rozwiniętymi działami psychologii stosowanej są: psychologia wycho­wawcza, psychologia kliniczna, psychologia pracy i psychologia sądo­wa. Psychologia wychowawcza zajmuje się: doborem treści i optymalnych metod wychowania i nauczania, zasadami organizacji placówek zbiorowego wychowania, poradnictwem szkolnym. Psy­chologia kliniczna zajmuje się: opisem i klasyfikacją zaburzeń zachowania, wyjaśnianiem mechanizmów ich powstawania, wypraco­wywaniem metod usuwania lub łagodzenia zaburzeń, a także profilak­tyką w tym zakresie. Psychologia pracy podejmuje problema­tykę związaną z przystosowaniem warunków pracy do potrzeb i możli­wości pracowników, formułuje kryteria doboru kandydatów na okreś­lone stanowiska pracy, zajmuje się wyjaśnianiem i rozwiązywaniem konfliktów wiążących się z pracą w zespole. Psychologia sądowa  koncentruje się na badaniu motywacji czynów przestępczych, wiarygodności zeznań, poszukiwaniu metod resocjalizacji i profilakty­ki przestępczości. Obok wymienionych działów rozwijają się też takie gałęzie psychologii stosowanej, jak psychologia sztuki, sportu, nauki, handlu.

Ze względu na rozbudowany i zróżnicowany zakres zainteresowań, psychologia jest ściśle związana z takimi dziedzinami wiedzy, jak: me­dycyna (zwłaszcza anatomia i fizjologia oraz psychopatologia), filozo­fia (teoria poznania, teoria wartości), socjologia (procesy zachodzące w grupach społecznych, mechanizmy kształtowania się postaw spo­łecznych), pedagogika, matematyka (np. symulowanie procesów myśle­nia), cybernetyka (prawa odbioru i przekształcenia informacji).