Regulacyjna teoria zachowania

W Polsce dużą popularność zyskała sobie regulacyjna teoria zachowania, wywodząca się z nurtu koncepcji poznawczych, pow­stała w oparciu o oryginalny wkład polskich badaczy: T. Tomaszew­skiego, J. Reykowskiego, K. Obuchowskiego, J. Kozieleckiego. Wed­ług tej teorii zachowanie człowieka regulowane jest przez procesy: orientacyjne, emocjonalno-motywacyjne oraz programująco-kontrolujące.

  • Procesy orientacyjne

W przebiegu tych procesów człowiek odbie­ra informacje płynące z otoczenia i wnętrza organizmu, przetwarza je budując jednolity obraz własnej osoby i sytuacji zewnętrznej. Informacje odbierane są za pośrednictwem analizatorów (oko, ucho, zmysł smaku, dotyku). Na podstawie wrażeń zmysłowych pow­stają spostrzeżenia, czyli odzwierciedlenia obrazów przedmiotów, zjawisk świata zewnętrznego, jak również procesów zachodzących wewnątrz organizmu. Spostrzeżenia te są przechowywane w pamięci. Na podstawie dawnych spostrzeżeń człowiek może odtwa­rzać obrazy przedmiotów i zjawisk obecnie nie występujących w oto­czeniu, czyli tworzyć wyobrażenia. Wyobrażenia mogą mieć nie tylko charakter odtwórczy, ale i wytwórczy — człowiek budu­je wyobrażenia przedmiotów, zjawisk nigdy nie oglądanych (np. fikcja literacka).

Przetwarzanie informacji zawartych w spostrzeżeniach i wyobrażeniach dokonuje się poprzez operacje myślowe. W myś­leniu dorosłego człowieka ważną rolę odgrywają pojęcia. W poję­ciach odzwierciedlane są ogólne, a zarazem istotne dla danego przedmiotu zjawiska i cechy.

  • Procesy emocjonalno-motywacyjne

Emocje stanowią odpo­wiedź organizmu na znaczenie, jakie ma dla przedmiotu określony bo­dziec. Różnią się one poziomem pobudzenia, znakiem i jakością. Po­ziom pobudzenia może przyjmować różne wartości — od pobu­dzenia maksymalnego (stany ekstazy), do stanów głębokiego smut­ku, apatii. Emocje mogą mieć znak ujemny (cierpienie, przykrość, niezadowolenie) lub dodatni (rozkosz, przyjemność, zadowolenie). Ja­kość emocji związana jest z charakterem bodźców wywołujących je. Reakcje emocjonalne wyrażają się: zewnętrzną ekspresją (mi­mika, pantomimika, ton i melodia głosu), zachowaniami wyładowującymi (ruch, mowa, śpiew), zmianami zachodzącymi w świadomości (rozpoznanie i nazwanie emocji), ustosunkowaniem do źródła emocji (podtrzymanie lub przerwanie kontaktu ze źródłem emocji). Utrwalone ustosunkowanie emocjonalne wobec określonych obiektów (osób, przedmiotów, wartości) to uczucia. Uczucia wobec tego samego obiektu mogą być sprzeczne, czyli ambiwalentne (np. miłość i nienawiść, wstręt i pociąg), i wówczas stanowią przyczynę powstawa­nia wielu emocjonalnych konfliktów.

Procesy motywacyjne to wewnętrzne mechanizmy ukierun­kowujące zachowanie człowieka na osiągnięcie określonego celu. Pro­cesy motywacyjne są uruchamiane w sytuacji zakłócenia równowagi organizmu wskutek niezaspokojenia potrzeb. Stan niezaspoko­jonej potrzeby, tzw. stan deprywacji, wywołuje napięcie akty­wizujące do działania zmierzającego do przywrócenia stanu rów­nowagi, czyli zaspokojenia potrzeby.

Czynnikami aktywizującymi do działania są motywy. Motywy związane z biologicznymi potrzebami organizmu (potrzeba pokarmu, płynu, ciepła, snu, wydalania, oddychania) nazywa się popędami bądź instynktami. Popęd jako samodzielna siła decyduje o zachowaniu człowieka tylko w szczególnych, patologicznych okolicznoś­ciach, np. w stanie upojenia alkoholowego, w stanie afektu patolo­gicznego.

Do wrodzonych popędów zalicza się także niektóre, specy­ficzne dla człowieka potrzeby o charakterze psychospołecznym, jak popęd poznawczy, potrzeba kontaktu. Większość motywów wykształca się jednak w procesie rozwoju jednostki i wiąże się z zaspokajaniem tzw. „potrzeb wyższych, społecznych”, jak np. potrzeba osiągnięć, sto­warzyszania się, aprobaty społecznej itp.

Zachowanie człowieka jest wypadkową wielu motywów o różnym kierunku i natężeniu. Osiągnięcie zamierzonego celu osła­bia natężenie motywu i wzbudza emocje o znaku dodatnim. Im sil­niejszy motyw, tym większą ma zdolność do wyłączania innych, konkurencyjnych motywów. Motywy niezgodne z normami przyjęty­mi przez jednostkę, z oczekiwaniami społecznymi budzą lęk i są obronnie tłumione. Motywy uruchamiające działania w kierunku zaspokajania sprzecznych potrzeb (np. potrzeba zależności i potrzeba autonomii) prowadzą do powstawania konfliktów wew­nętrznych.

  • Procesy programująco-kontrolujące

Człowiek podejmuje działa­nia na podstawie informacji o własnej osobie i sytuacji zewnętrznej. Zdobywaniu tych informacji towarzyszą emocje będące siłą napędową do działania. Motywy ukierunkowują działanie przypisując wartości poszczególnym celom, ustalają hierarchię tych celów. Podej­mując decyzję jednostka wybiera określone działanie na podsta­wie subiektywnej oceny wartości, jaką stanowi dla niej określony cel, i stopnia prawdopodobieństwa, z jakim ten cel może być osiągnięty. Następnie buduje program działania, czyli plan zsynchronizo­wanych czynności ukierunkowanych na uzyskanie zamierzonego wy­niku. Najprostsze, zautomatyzowane programy działania to nawy­ki. Skuteczne działanie jest możliwe, jeżeli każda z kolejno wykona­nych czynności podlega kontroli i ocenie ze względu na prawidło­wość jej przebiegu. W sytuacjach, gdy na drodze do celu pojawiają się przeszkody, sposoby działania ulegają modyfikacji. Po wyczerpa­niu możliwości modyfikacji, w sytuacji, gdy prawdopodobieństwo osiągnięcia celu zbliża się do zera, dochodzi zazwyczaj do przeformułowania zadania.

Procesy programująco-kontrolujące to procesy, w toku których człowiek uwzględniając własne pragnienia, ale także i cechy rzeczy­wistości, opracowuje strategię postępowania i realizuje ją korzysta­jąc z informacji zwrotnych o wynikach osiąganych na każdym z etapów działania.

  • Centralny system regulujący

Centralny system regulujący przebieg wszystkich wyżej omówio­nych procesów i integrujący całokształt zachowania jednostki stanowi osobowość.

Osobowość to właściwy jednostce indywidualny, względnie trwały system potrzeb, nawyków, motywów i schematów działania, sy­stem wiedzy o sobie i otaczającym świecie. Osobowość tworzy się i do­skonali w toku indywidualnego rozwoju jednostki dzięki procesom dojrzewania, uczenia się i przystosowywania do biologicznych i spo­łeczno-kulturowych wymogów środowiska.

Prawidłowo rozwinięta, dojrzała osobowość to osobowość zinte­growana, zdolna do samokontroli i samoregulacji. Miernikiem in­tegracji jest zdolność do wytworzenia uporządkowanego, uwzględnia­jącego cechy rzeczywistości obrazu własnej osoby, świata, a także względnie trwałego, zhierarchizowanego systemu wartości.

Samokontrola to umiejętność panowania nad impulsami, zdol­ność do pogodzenia sprzecznych pragnień i motywów, wyboru właści­wej strategii prowadzącej do osiągnięcia zamierzonego celu.

Samoregulacja to zdolność do zachowania względnej niezależ­ności od otoczenia. Przy nieprawidłowym rozwoju osobowości, przy wyjątkowo niekorzystnych czynnikach zewnętrznych dochodzi do za­kłócenia w funkcjonowaniu mechanizmów regulujących.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.